Nga Dr. Arben Ramkaj
Në Lindjen e Mesme, rreziku më i madh nuk është vetëm shpërthimi i një lufte të re, por mundësia që konfliktet ekzistuese të bashkohen në një përballje të pakontrollueshme. Sulmi i raportuar më 10 tetor ndaj Aeroportit Ndërkombëtar “Mbreti Khalid” në Riad, me 12 viktima dhe 309 të plagosur sipas autoriteteve saudite, e rikthen këtë rrezik në qendër të vëmendjes. Për Arabinë Saudite, kujdestare e Mekës dhe Medinës, sfida është mbrojtja e sovranitetit dhe qytetarëve të saj, pa lejuar që përshkallëzimi ushtarak të përcaktojë të ardhmen e rajonit.
Përmasat e kësaj sfide bëhen më të qarta në kontekstin e tronditjeve që kanë ndryshuar Lindjen e Mesme. Sulmet e Hamasit më 7 tetor 2023 dhe ofensiva ushtarake izraelite që pasoi në Gaza kanë shkaktuar dhjetëra mijëra viktima civile dhe një katastrofë humanitare që tronditi opinionin botëror. Miliona qytetarë protestuan në mbarë botën, me pankarta në duar, duke kërkuar ndalimin e luftës dhe të ofensivës izraelite. Shkatërrimi i infrastrukturës civile dhe përkeqësimi i situatës në Bregun Perëndimor e kthyen konfliktin në një çështje të ndërgjegjes dhe përgjegjësisë ndërkombëtare.
Në këtë klimë, paralajmërimi i Papa Françeskut për një “Luftë të Tretë Botërore me pjesë” tingëllon veçanërisht aktual. Lufta në Ukrainë dhe krizat e Lindjes së Mesme kanë krijuar një realitet ku konfliktet ndikojnë njëri-tjetrin. Ndryshe nga Kriza e Raketave të Kubës, kur rreziku përqendrohej në një përballje të vetme, sot ai është shpërndarë në disa fronte që mund të bashkohen. Në qendër të kësaj pasigurie mbetet rivaliteti ndërmjet Iranit dhe Izraelit, i shoqëruar me ambicie strategjike, jo gjithmonë të artikuluara hapur, për zgjerimin e ndikimit dhe dominimin politik e ushtarak në Lindjen e Mesme. Teherani ka ushtruar ndikim përmes Hezbollahut në Liban, grupeve të armatosura në Irak dhe lëvizjes Houthi në Jemen, ndërsa Izraeli mbështetet në epërsinë ushtarake dhe operacionet përtej kufijve. Siria dëshmoi koston e këtyre rivaliteteve, ku mbështetja iraniane për regjimin e Bashar al-Assadit kontribuoi në zgjatjen e luftës civile. Përplasja ndërmjet dy fuqive rrezikon ta mbajë rajonin peng të ambicieve për hegjemoni.
Pikërisht në këtë realitet spikat pozicionimi strategjik i Arabisë Saudite. Presidenti amerikan Donald Trump, partner i afërt i Princit të Kurorës Mohammed bin Salman, ka kërkuar vazhdimisht që Mbretëria të normalizojë marrëdhëniet me Izraelin dhe t’u bashkohet Marrëveshjeve të Abrahamit. Në sfondin e rivalitetit me Iranin, ky hap do të forconte bashkëpunimin rajonal në fushën e sigurisë. Megjithatë, përtej pritshmërive të qarqeve politike dhe ekspertëve ndërkombëtarë, Princi i Kurorës dhe Kryeministri saudit i ka dhënë përparësi një parimi të lidhur me përgjegjësinë historike dhe morale të Mbretërisë: krijimit të një shteti të pavarur palestinez si kusht për normalizimin me Izraelin.
Ky qëndrim u shndërrua në veprim diplomatik. Arabia Saudite, së bashku me Francën, udhëhoqi nismën ndërkombëtare për zgjidhjen me dy shtete, duke i dhënë shtysë procesit të njohjes së Palestinës. Në shtator 2025, Franca, Mbretëria e Bashkuar dhe disa shtete të tjera evropiane ndërmorën këtë hap historik. Megjithëse vendimet e tyre pasqyronin edhe konsiderata të brendshme, diplomacia saudite kontribuoi në krijimin e një dinamike të re ndërkombëtare. Por a është pikërisht ky qëndrim parimor pjesë e faturës strategjike që Arabia Saudite po paguan sot? Përgjigjja kërkon kujdes. Zhvillimet e ardhshme do të tregojnë nëse këmbëngulja për shtetësinë palestineze do të shërbejë si themel i stabilitetit rajonal apo do ta vendosë Mbretërinë përballë presioneve të reja.
Në këtë kuadër, Riadi synon ta zhvendosë çështjen palestineze nga përballja ushtarake drejt legjitimitetit ndërkombëtar. Ndryshe nga qasja iraniane, ku mbështetja për Palestinën është ndërthurur me veprimtarinë e grupeve të armatosura, Arabia Saudite mbështet zgjidhjen me dy shtete. Kjo kërkon forcimin e Autoritetit Palestinez, të kryesuar nga Presidenti Mahmoud Abbas, dhe ripërtëritjen e legjitimitetit demokratik. Zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale të shpallura për vitin 2027 mund të ndihmojnë në forcimin institucional dhe bashkimin politik të Gazës me Bregun Perëndimor.
Paralelisht, Riadi po zgjeron partneritetet strategjike. Afrimi i diskutuar me Turqinë dhe Pakistanin merr rëndësi nga pozicioni i tyre: Turqia është anëtare e NATO-s, ndërsa Pakistani është fuqi bërthamore me lidhje të gjera diplomatike. Ky bashkëpunim mund të forcojë mekanizmat e konsultimit dhe parandalimit të krizave, nëse shmang krijimin e fronteve të reja. Ndërsa këto partneritete synojnë sigurinë e ardhshme, Jemeni mbetet prova e ekuilibrave ekzistues. Ndërhyrja e koalicionit të udhëhequr nga Arabia Saudite në mars 2015 pasoi kërkesën e presidentit të njohur ndërkombëtarisht, Abd Rabbuh Mansur Hadi, pas avancimit të forcave Houthi. Rezoluta 2216 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e miratuar më 14 prill 2015, kërkoi tërheqjen e Houthive nga territoret e marra nën kontroll dhe dorëzimin e armëve të sekuestruara. Ajo mbetet referencë për sovranitetin dhe integritetin territorial të Jemenit.
Megjithatë, përvoja jemenase dëshmon se siguria nuk mund të mbështetet vetëm te mjetet ushtarake. Riadi ka mbështetur ndërmjetësimin e OKB-së dhe dialogun politik, ndërsa sulmet Houthi ndaj lundrimit ndërkombëtar në Bab el-Mandeb dhe infrastrukturës civile saudite vazhdojnë të kërcënojnë stabilitetin rajonal. Çdo përgjigje duhet të respektojë të drejtën ndërkombëtare dhe mbrojtjen e civilëve. Po aq i rëndësishëm mbetet dimensioni humanitar. Arabia Saudite ka raportuar mbi 20 miliardë dollarë mbështetje të përgjithshme për Jemenin, përfshirë ndihmën humanitare, mbështetjen ekonomike dhe projektet zhvillimore. Megjithatë, pa rindërtim institucional dhe pajtim të brendshëm, rimëkëmbja mbetet e brishtë.
Pasojat e kësaj krize shtrihen edhe në ekonominë ndërkombëtare. Ngushtica Bab el-Mandeb dhe Kanali i Suezit përbëjnë korridore jetike tregtare ndërmjet Azisë dhe Evropës. Sulmet ndaj anijeve tregtare e kanë kthyer sigurinë e lundrimit në përgjegjësi shumëpalëshe, ku diplomacia dhe respektimi i së drejtës ndërkombëtare mbeten thelbësore. Në këtë mjedis, ku stabiliteti kërkon bashkëpunim ndërkombëtar, edhe Shqipëria mund të marrë përgjegjësi përtej kufijve të saj. Si anëtare e NATO-s dhe pjesëmarrëse në Bordin e Paqes për Gazën, Tirana duhet të shqyrtojë përfshirjen në komponentin logjistik të një nisme shumëpalëshe të udhëhequr nga Arabia Saudite, në kuadër të mekanizmave ndërkombëtarë të formalizuar. Një angazhim i tillë do të ishte në nderin e Shqipërisë, do të forconte marrëdhëniet strategjike me Arabinë Saudite dhe partnerët euroatlantikë, duke i dhënë politikës sonë të jashtme një rol më aktiv në përpjekjet për paqen dhe stabilitetin rajonal.
Në fund, Lindja e Mesme ndodhet përpara një zgjedhjeje historike: të mbetet peng i rivaliteteve që e shohin sigurinë si dobësim të kundërshtarit, apo të ndërtojë një rend të mbështetur në sovranitet, bashkëpunim dhe diplomaci. Arabia Saudite zotëron burimet dhe marrëdhëniet për të ndikuar në këtë proces, por pesha e saj e ardhshme do të përcaktohet edhe nga aftësia për ta kthyer ndikimin në përgjegjësi ndërkombëtare.
Dr. Arben Ramkaj është drejtor i Programit për Lindjen e Mesme dhe Botën Arabe pranë Institutit Shqiptar për Studime Ndërkombëtare (AIIS), kryetar i Qendrës së Bashkëpunimit Ndërfetar dhe nënkryetar i Lidhjes së Myslimanëve Evropianë.