Ata e quajnë “Fonzi”: një skandal financiar me vlerë disa miliardë dollarë, i cili ka shkatërruar kursimet e gjysmë milioni turqve, ka zemëruar presidentin Recep Tayyip Erdoğan dhe ka tronditur deri në themele qeverinë e tij.
“Fonzie” ose “The Fonz” ishte gjithashtu personazhi heroik i veshur me xhaketë lëkure në serialin komik amerikan të viteve 1970, Happy Days. Por shpërthimi i flluskës financiare “Fonzi” në Turqi nuk ka asgjë të gëzueshme.
Në vend të kësaj, bëhet fjalë për një krizë të një fondi investimesh me vlerë 20 miliardë dollarë, emri i të cilit është një ndërthurje e fjalës turke për fondin dhe një referencë ndaj skemave Ponzi.
“Përmasat e asaj që po ndodh nuk janë kuptuar plotësisht në nivel ndërkombëtar; kjo është tema kryesore e diskutimit në vend”, thotë Atilla Yesilada nga GlobalSource Partners, një kompani konsulence me seli në Stamboll.
Skandali Fonzi ka tronditur besimin te ekonomia turke prej 1,8 trilionë dollarësh, e cila tashmë po përballet me vështirësi. Kjo ndodh në një kohë kur Ankaraja shihet nga aleatët e NATO-s si një faktor gjithnjë e më i rëndësishëm kundër paqëndrueshmërisë në Lindjen e Mesme dhe politikës revanshiste të Rusisë. Mbi 455.000 investitorë të vegjël, të joshur drejt fondeve me premtime për fitime prej 1.000 për qind, rrezikojnë të humbasin kursimet e tyre.
Mbi të gjitha, ndryshe nga skandale të tjera, si mashtrimi i Bernard Madoff, kriza Fonzi në Turqi dyshohet se shtrihet deri në nivelet më të larta të qeverisë.
Për kritikët, përfshirë edhe disa brenda administratës, kjo është shenjë e një klientelizmi të avancuar, i cili ka zbrazur institucionet turke nga funksioni i tyre pas 24 vitesh sundimi gjithnjë e më të centralizuar. E gjithë kjo po ndodh pikërisht në një moment kur çështja e pasardhësit politik të Erdoğan është bërë gjithnjë e më e pranishme në debatin publik.
Një paralajmërim për skandalin ishte dhënë disa muaj përpara se ai të shpërthente, kur një deputete e opozitës ngriti një pyetje të drejtpërdrejtë në parlamentin turk.
Tregjet e kapitalit në Turqi janë kthyer në “një moçal”, deklaroi Ayyüce Türkeş Taş, duke shtuar se investitorët po mashtroheshin përmes “teknikave të bashkimit të fondeve, tregtimit me vetveten dhe manipulimit”. Ajo vuri në dukje se edhe ministri i Financave i Turqisë kishte dhënë një paralajmërim të ngjashëm dhe pyeti pse nuk po ndërmerrej asnjë veprim.
Kolegët e saj nga Partia për Drejtësi dhe Zhvillim, e njohur në turqisht si AKP, e cila është në pushtet, e hodhën poshtë pyetjen. Njëri prej tyre deklaroi se çrregullimet e tregut po “luftohen me vendosmëri”. Ai shtoi se “arkitektura financiare” e vizionit të Erdoğan për “Shekullin Turk” ishte “e qëndrueshme”, deklaratë që u prit me duartrokitje nga deputetët e mazhorancës. Një propozim i opozitës për nisjen e një hetimi u rrëzua me votim të menjëhershëm.
Ky shkëmbim, i regjistruar në procesverbalet parlamentare, ndodhi në dhjetor.
Pothuajse një vit më vonë, lista e figurave të establishmentit të përfshira në skandal po zgjerohet thuajse çdo ditë.
Mes personave të arrestuar dhe të lënë në paraburgim janë ish-drejtuesi i bursës së Stambollit; ish-këshilltari presidencial, të cilit i atribuohet hartimi i sloganit elektoral të Erdoğan “Shekulli Turk”; një ish-ambasador në OECD; një ish-zëvendësguvernator i bankës qendrore; si dhe ish-drejtori ekzekutiv dhe ish-zëvendësdrejtori ekzekutiv i Türkiye Sigorta, kompanisë më të madhe të sigurimeve të jo-jetës në Turqi, e cila kontrollohet nga një fond sovran pasurie i kryesuar nga Erdoğan.
Hetimet përfshijnë akuza që variojnë nga ryshfeti dhe manipulimi i tregut deri te shpërdorimi i detyrës dhe përfshirja në një organizatë kriminale. Disa nga të dyshuarit i kanë mohuar akuzat, ndërsa të tjerë nuk kanë bërë asnjë reagim publik lidhur me pretendimet ndaj tyre.
Edhe zyrtarë të tjerë të lartë kanë humbur postet.
Dy drejtues të njëpasnjëshëm të autoritetit rregullator të tregjeve të kapitalit në Turqi, SPK, kanë humbur vendet e tyre të punës. Njëri prej tyre përmendi arsye shëndetësore, ndërsa një zëvendësministër i Financave doli në pension pas arrestimit të dhëndrit të tij. Më pranë majës së hierarkisë politike është Fatma Betül Sayan Kaya, nënkryetarja e AKP-së, e cila ka dhënë dorëheqjen.
Një Erdoğan i zemëruar ka deklaruar se kriza po trajtohet “me saktësinë e një kirurgu”. Por drejtuesit e partisë dhe aleatët e saj janë tronditur thellësisht. Një grup islamist, i cili zakonisht e mbështet qeverinë, publikoi një deklaratë prej dy faqesh, ku e cilësoi krizën Fonzi si “jo një aksident”, por si rezultat të “bashkëfajësisë përmes mbylljes së syve dhe favorizimit”. Skandali është shoqëruar gjithashtu me një goditje ndaj mediave të pavarura.
Kriza e fondeve “nuk është një keqfunksionim i sistemit. Dhe, natyrisht, nuk bëhet fjalë as për disa individë të pandershëm. Kështu funksionon në të vërtetë sistemi”, thotë Wolfango Piccoli, një vëzhgues prej shumë kohësh i zhvillimeve në Turqi dhe drejtues i sektorit të rrezikut gjeopolitik në grupin këshillimor Consello. “Është një histori e degradimit institucional, e organeve rregullatore që dalëngadalë janë zhveshur nga funksionet e tyre”.
Një fitim 4.000 për qind
Alican Mordalga është një prej qindra mijëra turqve që tashmë janë penduar për vendimin për të investuar kursimet e gjithë jetës në një prej fondeve Fonzi. Në rastin e tij, bëhet fjalë për rreth 6 milionë lira turke (120.000 dollarë). Ashtu si shumë të tjerë, ai kishte parë materialet luksoze promovuese të publikuara nga figura si Emre Tezmen, 53-vjeçari themelues i Tera Group, kompania e brokerimit dhe fondet e investimeve të së cilës qëndrojnë në qendër të skandalit.
“Fondet ishin të rregulluara me ligj… nuk ishin ndonjë veprimtari e fshehtë në ilegalitet. Prandaj, u besova pikërisht për këtë arsye, ashtu siç bëjnë njerëzit edhe në vende të tjera”, thotë Mordalga. “Nuk mendoj se dikush e imagjinonte se mund të ndodhte diçka e tillë”.
Tezmen, djali i një ish-politikani që drejtoi kompaninë ajrore Turkish Airlines në vitet 1990, themeloi Tera-n në vitin 2005 dhe e shndërroi atë në një grup të gjerë financiar.
Përfitimet që kompania e tij e brokerimit u premtonte investitorëve të mundshëm ishin të jashtëzakonshme. Prezantimet e kompanisë pretendonin se fondi i saj kryesor, TLY, kishte siguruar një kthim prej 4.233 për qind në vitin 2025, krahasuar me vetëm 13 për qind për bursën e Stambollit.
Në një profil të publikuar në shkurt të vitit 2025 në edicionin turk të revistës Gentleman, një revistë luksi që trajton figura të biznesit, miliarderi kishte parashikuar një vit me shumë “mundësi”, gjatë të cilit “farat që kemi mbjellë më herët do të japin fryte”.
Ai zbuloi gjithashtu, në një mënyrë jo fort origjinale, se frymëzimi i tij i parë për të punuar në sektorin financiar kishte ardhur pasi kishte parë filmin e vitit 1987, Wall Street, në të cilin personazhi kryesor shqipton frazën famëkeqe: “Lakmia… është e mirë”.
Në vend të kësaj, megjithatë, veprimtaria e Tera-s, të cilën hetuesit po e shqyrtojnë aktualisht, ngjan në mënyrë shqetësuese me skemat financiare të tipit “pump and dump” — rritje artificiale e çmimit të aksioneve dhe më pas shitja e tyre — të njohura në historinë financiare, siç ishin operatorët famëkeq të “pishinave të investimeve” në Wall Street gjatë viteve të vrullshme 1920.
Në thelb, fondet Fonzi krijuan pozicione të përqendruara investimi në kompani të lidhura me njëra-tjetrën, duke rritur çmimet e aksioneve të tyre dhe duke fryrë në mënyrë artificiale vlerën neto të aseteve të vetë fondeve. Fitimet spektakolare tërhoqën investitorë të rinj, duke siguruar para të freskëta që fondet t’i përdornin për të blerë të njëjtat aksione ose aksione të kompanive të lidhura me to. Sipas analistëve, në disa raste u emetuan edhe obligacione korporative, të cilat përdoreshin për të blerë më shumë aksione ose për t’u kthyer paratë investitorëve që tërhiqeshin nga fondet.
Ecuria e kompanisë së ndërtimit të anijeve Özata Denizcilik ilustron mënyrën se si funksiononte kjo skemë.
Kur kompania doli në bursë në vitin 2024, me një kapitalizim tregu prej rreth 200 milionë dollarësh, më pak se një e pesta e aksioneve të saj tregtoheshin publikisht. Në prill, fondet Tera nisën të grumbullonin aksionet e Özata-s me një çmim prej rreth 281 lirash turke për aksion. Në fund të gushtit, fondet kishin blerë pothuajse 96 për qind të aksioneve të disponueshme të Özata-s, duke kufizuar ofertën në treg dhe duke e shtyrë çmimin e aksioneve gjithnjë e më lart, derisa ai arriti kulmin prej gati 5.000 lirash në mesin e shtatorit. Kjo përfaqësonte një kthim prej 1.600 për qind brenda pesë muajve.
Që atëherë, SPK-ja, autoriteti rregullator i tregjeve të kapitalit në Turqi, ka paraqitur kallëzime penale ndaj 11 personave, përfshirë Tezmenin, nën dyshimin për manipulim të aksioneve të Özata-s. Tezmen, i cili është lënë në paraburgim, i mohon akuzat.
Fakti që disa segmente të tregut turk dukeshin sikur kishin dalë jashtë kontrollit nuk ishte sekret. Komiteti i Stabilitetit Financiar të Turqisë, ku bëjnë pjesë ministri i Financave Mehmet Şimşek dhe guvernatori i bankës qendrore, e diskutoi problemin që në dhjetor të vitit të kaluar. Edhe në atë kohë, sipas një deklarate të publikuar më vonë nga SPK-ja, komiteti ishte i shqetësuar se “disa kompani të administrimit të portofolit… po shkaktonin lëvizje çmimesh… të cilat nuk mund të shpjegoheshin nga realiteti ekonomik”.
Disa paralajmërime ishin edhe më të drejtpërdrejta. Ramazan Başak, ish-zëvendësshef i agjencisë turke kundër krimeve financiare, Masak, thotë se i kishte paralajmëruar vazhdimisht autoritetet për transaksione të dyshimta, por ato e kishin shpërfillur. Başak u ndalua në prill, nën dyshimin për përhapjen e “informacionit mashtrues”, pasi kishte vënë në pikëpyetje fitimet astronomike të disa fondeve Tera. Më pas ai u lirua dhe i mohon akuzat.
Edhe investitorët ndërkombëtarë ngritën alarmin. Në qershor, ofruesi i indekseve MSCI paralajmëroi se “sjellja e koordinuar në tregtim” mund të ishte duke shtrembëruar çmimet në bursë. Investitorët turq me përvojë e ndiqnin të gjithë këtë zhvillim, i cili po ndodhte hapur para syve të tyre.
“ Ajo që më habit është se këto transaksione të parregullta nuk ishin të fshehura në panelet e kontrollit të autoriteteve rregullatore. Një pjesë e madhe e tyre ishte e disponueshme publikisht”, thotë Cenk Gültekin, bashkëthemelues i platformës së analizës së kriptomonedhave Coinradar. “Shenjat paralajmëruese ishin aty… por nuk nxitën ndërhyrjen e autoriteteve në kohë.”
Flluska financiare shpërtheu në fund të gushtit, pasi një ndryshim në rregullat që përcaktojnë aksionet në qarkullim të lirë përmbysi papritur ciklin e krijimit të pasurisë. Më 15 shtator, shoqëria administruese e investimeve Pusula Portföy njoftoi se disa prej fondeve të saj nuk ishin në gjendje të përmbushnin kërkesat e investitorëve për tërheqjen e parave. Alarmimi u përhap me shpejtësi. Investitorë të tjerë nxituan të shisnin aksionet e tyre, situata u shndërrua në një “tërheqje masive të parave nga fondet” dhe tregu pësoi një rënie të fortë.
“ asnjë skemë Ponzi nuk merr fund për shkaqe natyrore. Ose autoritetet rregullatore tërheqin këmbëzën, ose investitorët. Në rastin tonë, ishin investitorët ata që e bënë këtë”, thotë Kerim Rota, një ekonomist që e ka ndjekur nga afër krizën Fonzi.
Një tregues se sa shumë kanë rënë çmimet e disa aksioneve është rasti i kompanisë së ndërtimit të anijeve Özata, aksionet e së cilës tregtohen tashmë me 170 lira turke (TL) — një rënie prej 98 për qind nga niveli maksimal.
Në një lëvizje me një kohëzgjatje jashtëzakonisht të favorshme, Kaya, nënkryetarja e Partisë AKP, e cila ndërkohë ka dhënë dorëheqjen, dhe bashkëshorti i saj shitën 400 mijë aksionet e tyre në Özata përpara rrëzimit të tregut. Kaya thotë se që atëherë ka kthyer vullnetarisht më shumë se 2 miliardë lira turke — rreth 40 milionë dollarë — nga fitimet e realizuara përmes tregtimit të aksioneve. Ajo mohon se ka marrë informacion të brendshëm ose se ka kryer ndonjë shkelje.
Tre anëtarë të bordit drejtues të Özata-s, përfshirë kryetarin e tij, janë lënë në paraburgim në kuadër të hetimit më të gjerë për manipulimin e tregut, të lidhur me çështjen Fonzi. Kompania ka deklaruar se këto masa nuk përbëjnë provë fajësie, se është e gatshme t’i kundërshtojë ndalimet në gjykatë dhe se aktiviteti i saj nuk është prekur.
Deri ku arriti?
Autoritetet turke tani duhet të përballen me sfidën se si ta pastrojnë sa më mirë këtë rrëmujë financiare.
Më 17 shtator, një ditë pas rënies së fortë të tregut, Komiteti i Stabilitetit Financiar reagoi me një sërë masash emergjente të bashkërenduara. Ato përfshinin pezullimin e tregtimit, likuidimin e 131 fondeve me një total prej 20 miliardë dollarësh në asete dhe rritjen e likuiditetit në lira nga banka qendrore, me qëllim kufizimin e shitjeve të detyruara.
“E kemi vendosur zonën problematike në karantinë”, deklaroi ministri i Financave, Şimşek, duke shtuar se ajo përfaqësonte vetëm 10 për qind të sektorit të fondeve të investimeve në Turqi dhe nuk përbënte kërcënim sistemik. Sipas tij, një element veçanërisht i rëndësishëm ishte fakti se investitorët e shqetësuar nuk kishin nxituar të blinin dollarë. Kursi i këmbimit kishte mbetur i qëndrueshëm.
Pasi situata financiare u qetësua, Erdoğan foli për herë të parë publikisht për ngjarjet një javë më vonë. Gjatë Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së në Nju Jork, ai deklaroi se ekonomia e Turqisë ishte “e fuqishme” dhe se kushdo që “ishte përfshirë në skema manipuluese” do të mbante përgjegjësi.
Megjithatë, në vend, çështja ka vijuar të marrë përmasa të reja, ndërsa dy pyetje kryesore ende nuk kanë marrë përgjigje. Pse autoritetet, të cilat ishin në dijeni të manipulimit të dukshëm të çmimeve të aksioneve, lejuan që flluska financiare të zmadhohej për kaq gjatë? Dhe, nëse ka pasur bashkëpunim të fshehtë, deri në çfarë niveli të sistemit ka mbërritur ai?
Shumë turq, përfshirë edhe zyrtarë qeveritarë, janë të zemëruar. Nënkryetari i AKP-së për çështjet ekonomike, kompanitë e të cilit humbën para në skemën Fonzi, ka denoncuar “neglizhencën e rëndë” dhe shpërdorimin e autoritetit. Në këtë kritikë janë bashkuar edhe kolumnistët e gazetave proqeveritare. Njëri prej tyre u bëri thirrje elitave të partisë që të dalin nga “rehatia e zyrave të tyre” dhe të rilidhen me votuesit, të lodhur nga “fjalët e bukura”.
Ndërsa besimi i konsumatorëve pësoi rënie të fortë, duke u ulur me 8 për qind vetëm gjatë muajit tetor, një sondazh privat, që thuhet se i është dorëzuar Erdoğan-it, sugjeronte se popullariteti i AKP-së kishte rënë me 6 për qind brenda vetëm një muaji. Këtë e bëri të ditur ish-deputeti i AKP-së, Şamil Tayyar.
Sondazhe të tilla kanë rëndësi të veçantë, pasi zgjedhjet e ardhshme presidenciale duhet të mbahen jo më vonë se viti 2028. Gjerësisht supozohet se Erdoğan, 72 vjeç, do të gjejë një mënyrë për të kandiduar sërish. Megjithatë, ndalimi kushtetues për një mandat të tretë presidencial ka nxitur spekulime se kush mund ta drejtojë Turqinë në të ardhmen. Aydın Ünal, një besnik i Erdoğan-it dhe ish-fjalimshkrues i presidentit, ka paralajmëruar në mënyrë ogurzezë se skandali mund të jetë një “kurth” i ngritur kundër Erdoğan-it nga fraksione rivale “brenda vetë sistemit”.
Ndërkohë, gazetarët e pavarur janë përballur me presion gjithnjë e më të madh. Më 14 tetor, policia bastisi Halk TV, një prej kanaleve televizive më të ndjekura në Turqi, duke përmendur një hetim të veçantë për korrupsionin. Më pas, në drejtimin e kanalit u vendos një administrator i caktuar nga shteti. Halk TV kishte raportuar gjerësisht për skandalin Fonzi.
Këto masa erdhën pas bllokimit, dy javë më parë, të T24, një faqe e respektuar e pavarur lajmesh, për arsye që nuk kishin lidhje me këtë çështje. Sipas IFOD, një organizatë monitoruese për të drejtat digjitale, në vetëm dy muaj janë bllokuar gjithashtu më shumë se 2 mijë llogari turke në rrjetet sociale. Kjo shifër përbën pothuajse gjysmën e numrit të përgjithshëm të llogarive që u bënë të paarritshme në Turqi gjatë gjithë dekadës 2015–2025.
“Vetëm diktatorët bastisin stacionet televizive në agim dhe emërojnë administratorë”, deklaroi kreu i opozitës, Özgür Özel, i cili e ka cilësuar skandalin Fonzi si “vjedhja e shekullit”, pas ndërhyrjes në Halk TV. “Ndërsa publiku kërkon llogaridhënie për skandalin e fondeve… ata bëjnë këtë.”
Pasojat
Mashtrimet financiare dhe flluskat spekulative janë po aq të vjetra sa vetë financat. Flluska e Detit të Jugut e vitit 1720, një nga skemat Ponzi më famëkeqe në histori, shpërtheu vetëm pak muaj pasi Parlamenti britanik miratoi të ashtuquajturin Akti i Flluskave, që synonte, të paktën në teori, të frenonte teprimet spekulative.
“Kuptimi fillestar i fjalës ‘flluskë’ është mashtrim”, thotë Edward Chancellor, autor i librit Devil Take the Hindmost, një histori e spekulimeve financiare. “Për më tepër, një nga modelet e zakonshme të flluskave të mëdha është se ato krijohen me njëfarë mbështetjeje nga klasa qeverisëse. Kur shpërthejnë, pasojat politike dhe ndëshkimet janë gjithmonë të pranishme.”
Kjo duket se vlen edhe për Turqinë. Erdoğan është zotuar se përgjegjësit do të ndëshkohen. “Ata që kanë përfituar në mënyrë të paligjshme dhe të tepruar” do të japin llogari para gjykatave, deklaroi ai me tone kërcënuese në një mbledhje të AKP-së më 21 tetor. “Ne nuk mbrojmë ata që u bëjnë padrejtësi qytetarëve tanë.”
Në përputhje me këtë zotim, më shumë se 400 persona janë tashmë subjekt i procedurave gjyqësore, ndërsa deri më tani janë kryer mbi 100 arrestime. Një auditim shtetëror mbi atë që ndodhi pritet t’i dorëzohet Erdoğan-it rreth fundit të vitit.
Qeveria ka parashikuar pagesa deri në 1 milion lira turke për çdo investitor të dëmtuar, për secilin fond, si dhe ka krijuar një “llogari pendese”, ku ata që kanë realizuar fitime të jashtëzakonshme mund t’i kthejnë vullnetarisht ato. Kritikët thonë se ky sistem nuk është transparent dhe mund t’u japë mundësi si përgjegjësve, ashtu edhe qeverisë, ta mbyllin çështjen pa u trajtuar në thelb.
“Kjo është strategjia politike që AKP-ja ka përdorur gjithmonë në të kaluarën. Vepro shpejt, sakrifiko disa persona për të shpëtuar të tjerët, hap një hetim dhe më pas shpall se shteti i së drejtës funksionon”, thotë Piccoli. “Nuk shoh asnjë arsye pse ajo që ka funksionuar mirë në të kaluarën të mos funksionojë sërish.”
Pasojat ekonomike të skandalit mund të jenë më të vështira për t’u anashkaluar. Ekonomia turke, e cila po përballet me inflacion rreth 30 për qind dhe kosto ndëshkuese të huamarrjes, mbi 40 për qind, ka nevojë për kapital — pikërisht në një kohë kur rritja e normave globale të interesit rrezikon ta bëjë kapitalin edhe më të vështirë për t’u siguruar.
Megjithatë, gjatë dy muajve të fundit, tregu i aksioneve ka rënë me rreth një të tretën, duke humbur afërsisht 100 miliardë dollarë nga vlera e tij. Sipas analistëve financiarë, edhe tregjet ende të reja të obligacioneve të korporatave në Turqi janë vënë nën presion. Ndërkohë, fakti që Turqia renditet e 117-ta mes 143 vendeve në indeksin e Projektit Botëror të Drejtësisë (World Justice Project), tregon se problemet me shtetin e së drejtës vijojnë të dekurajojnë investimet, thonë drejtues të biznesit.
“Nuk është se po ecim keq, por sigurisht që nuk po ecim mirë”, u shpreh një drejtues i irrituar biznesi gjatë një konvente të fundit të sipërmarrjes në Elazığ, një bastion i AKP-së në Turqinë lindore.
Megjithatë, kriza mund të ketë edhe një anë pozitive. Një pastrim i plotë i sistemit rregullator mund të rikthejë besimin dhe të ringjallë planet e përmendura shpesh për ta kthyer Stambollin në një qendër financiare ndërkombëtare. Siç është shprehur në mënyrë filozofike Şimşek: “Një fatkeqësi vlen më shumë se një mijë këshilla.”
Megjithatë, kjo është pak ngushëlluese për afro gjysmë milioni turq dhe familjet e tyre, të prekur drejtpërdrejt nga skandali Fonzi. “Nuk e di nëse do të mund t’i besoj ndonjëherë sërish tregut turk të aksioneve”, thotë Mordalga. Zhgënjimi i tij flet për humbjen më të madhe që ka shkaktuar kriza: besimin.
Pikërisht kjo çështje ishte ngritur në Parlament dhjetë muaj më parë nga deputeti i opozitës, i cili kishte bërë edhe një pyetje të dytë, po aq të drejtpërdrejtë. “Nëse autoritetet e kishin këtë informacion, pse nuk vepruan në kohë?”, kishte pyetur Türkeş Taş. “A nuk përbën kjo bashkëfajësi — mbulim të një krimi?”
VINI RE: Ky material është pronësi interlektuale e Financial Times
