Në 171 nga 333 vendime gjyqësore të shqyrtuara për periudhën 2022-2026 janë konstatuar tregues të të paktën një niveli rreziku nga paditë strategjike kundër pjesëmarrjes publike, të njohura si SLAPP. Prej tyre, 50 raste, që përfaqësojnë 15% të kampionit, janë vlerësuar me rrezik të lartë.
Gjetjet u bënë publike të premten nga Qendra “Res Publica”, në prezantimin e studimit “Liria e shprehjes në praktikën gjyqësore 2022–2026: Si pasqyrohet jurisprudenca e GJEDNJ-së nga gjykatat shqiptare”. Autorë të tij janë ekspertët Dorian Matlija dhe Irena Dule.
Të lidhura
None found
Në Shqipëri, gazetarët dhe organizatat mediatike vazhdojnë të ndeshen me padi të pabazuara për shpifje, të njohura si SLAPP. Këto procese konsiderohen mjete për t’i frikësuar ose për t’i shtyrë drejt vetëcensurës gjatë ushtrimit të punës.
Materiali i shqyrtuar përbëhet nga 333 vendime në fushën civile, penale, administrative dhe kushtetuese, të marra nga viti 2022 deri më 31 korrik të këtij viti. Gazetarë, subjekte mediatike apo aktorë të tjerë me rol në informimin publik përfshihen në 190 vendime, ose në 57 për qind të totalit.
Kjo përqindje e vendos median në krye të grupeve të ekspozuara ndaj mosmarrëveshjeve gjyqësore për lirinë e shprehjes. Përtej këtij konstatimi, studimi shqyrton mënyrën e përdorimit të proceseve dhe barrën që ato mund të krijojnë, pavarësisht se si përfundon gjykimi.
Për çështjet me tregues SLAPP, raporti vëren se palëve të paditura u kërkohen shuma të mëdha financiare, u hapen disa procese për të njëjtin publikim dhe u duhet të përballojnë zgjatjen e procedurave. Këto rrethana mund të nxisin vetëcensurën edhe nëse vendimi përfundimtar është në favor të medias.
Megjithatë, cilësimi i një çështjeje si potencialisht SLAPP nuk dëshmon se paditësi ka synuar të heshtë gazetarin ose të ndalojë publikimin. Sipas raportit, bëhet fjalë për sinjale që duhen shqyrtuar rast pas rasti, duke peshuar natyrën e konfliktit, interesin publik, masat e kërkuara dhe ndikimin e procedurës te pjesëmarrja publike.
Avokati Dorian Matlija shpjegoi se, ndonëse mungon një metodologji e qartë për identifikimin e padive SLAPP, ekzistojnë tregues mbi të cilët mund të mbështetet kategorizimi i tyre.
Ai veçoi përdorimin dhe intensitetin e padive për t’u ngarkuar një barrë joproporcionale personave që raportojnë për tema me interes publik. Në këtë vlerësim përfshihen shumat e larta të kërkuara, hapja e disa proceseve dhe zvarritjet që zgjasin me vite.
Nga shqyrtimi i vendimeve, autorët kanë dalluar shtatë modele që përsëriten dhe që mund të shërbejnë si paralajmërim për rrezik SLAPP.
Njëri prej tyre është kërkimi i dëmshpërblimeve që janë dukshëm më të mëdha se dëmi i konkretizuar. Për disa çështje mungon një arsyetim i qartë që ta lidhë shumën e pretenduar me pasojat faktike të publikimit, shtrirjen e audiencës, kohën e ekspozimit ose mundësitë ekonomike të të paditurit.
Si tregues më vete trajtohet kërkimi i disa masave njëkohësisht ndaj medias ose gazetarit. Krahas kompensimit financiar, pretendimet mund të përfshijnë përgënjeshtrim, falje publike, botim të vendimit të gjykatës, heqje të përmbajtjes dhe ndalim të publikimeve në të ardhmen. Sipas raportit, vlerësimi gjyqësor duhet të përfshijë si secilën masë individualisht, ashtu edhe ndikimin që të gjitha së bashku kanë mbi lirinë e shprehjes.
Një tjetër problem lidhet me ndjekjen e së njëjtës çështje në rrugë penale dhe civile, paralelisht ose në mënyrë alternative. Nevoja për t’u mbrojtur në më shumë se një proces i ngarkon gazetarit kosto financiare, kohore e profesionale, edhe kur procedurat nuk sjellin dënim.
Zgjatja e gjykimit renditet ndër sinjalet më të rëndësishme. Studimi ka konstatuar procese shumëvjeçare, mes të cilave një rast që ka arritur deri në 17 vjet.
Matlija vuri në dukje se një kohëzgjatje e tillë mund të frenojë punën dhe të ushqejë vetëcensurën edhe kur media del fituese, sepse gjatë gjithë kësaj kohe gazetari mbart shpenzimet e mbrojtjes, pasigurinë dhe ngarkesën e vazhdueshme të procesit.
Autorët nënvizuan se identifikimi i një padie si SLAPP mbetet i vështirë edhe kur çështja pushohet. Pushimi nuk vërteton vetvetiu një përdorim abuziv të padisë, por mund të shtrojë pyetje për qëllimin e ndjekjes së saj, sidomos pas një procesi që ka vijuar për vite.
Raporti ndalet gjithashtu te rastet kur, përpara padisë, gazetari ose media nuk është kontaktuar për korrigjim, të drejtë përgjigjeje apo një zgjidhje tjetër më pak kufizuese. Vetëm mungesa e këtij komunikimi nuk mjafton për ta përcaktuar padinë si SLAPP, por shërben për të kuptuar rrethanat në të cilat është zgjedhur përballja gjyqësore.
Avokatët Dule dhe Matlija konstatojnë mungesën e mekanizmave proceduralë që do t’i lejonin gjykatat t’i dallonin që në fazën fillestare paditë me tregues të mundshëm SLAPP dhe të vlerësonin ndikimin e tyre te pjesëmarrja publike.
Në rekomandimet përmbyllëse, autorët kërkojnë një zbatim të strukturuar nga gjykatat të nenit 10 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, si dhe marrjen parasysh të pasojave të përbashkëta të masave të vendosura ndaj gazetarëve.
Gjykatës së Lartë dhe Shkollës së Magjistraturës u kërkohet të kontribuojnë në qartësimin e standardeve të jurisprudencës dhe në përmirësimin e formimit të gjyqtarëve për lirinë e shprehjes, ruajtjen e burimeve dhe çështjet me potencial SLAPP.
