Reportazhi i prestigjiozes britanike: Kullat shekullore të Shqipërisë po zgjohen nga harresa, aty ku mikpritja mbetet e shenjtë

Një reportazh i gazetës britanike The Guardian sjell në vëmendje një Shqipëri larg destinacioneve të mbipopulluara turistike. Përmes një udhëtimi në fshatrat e veriut, gazetari Nick St Oegger përshkruan restaurimin e kullave tradicionale prej guri, historitë e familjeve që i kanë ruajtur ato dhe përpjekjet për ta kthyer mikpritjen shekullore në një mundësi të re për turizmin rural.

Një dritë e zbehtë depërton përmes një dritareje të vogël prej guri, ndërsa dyshemeja prej druri kërcet teksa ngrohet. Nga jashtë dëgjohen kambanat e deleve të një tufe që kalon aty pranë. Aroma e bukës së pjekur përzihet me tymin e zjarrit të mbrëmjes së kaluar. Zgjohem me ndjesinë se jam transportuar në një kohë tjetër, por në të vërtetë ndodhem në Shqipërinë e ditëve të sotme.

Po qëndroj në një kullë, një prej shtëpive tradicionale prej guri që gjenden në të gjithë Shqipërinë veriore, Malin e Zi dhe Maqedoninë e Veriut. Dikur, këto ndërtesa shërbenin si strehë për familjet gjatë periudhave të konflikteve, por edhe për udhëtarët e lodhur që përshkonin rrugët tregtare. Shumica e tyre u rrënuan gjatë shekullit XX. Tani, një itinerar i ri për ecje në distanca të gjata, i zhvilluar nga Shoqata Shqiptare e Agroturizmit, synon t’i rikthejë disa prej tyre në gjendjen e dikurshme dhe t’u japë vizitorëve mundësinë të zbulojnë një pjesë të Shqipërisë pothuajse të paprekur nga turizmi.

Shtegu i Kullës përshkon disa nga zonat më pak të vizituara të Shqipërisë verilindore, me ndalesa në Mirditë, Mat, Bulqizë dhe Dibër. I projektuar për t’u përshkuar në këmbë, nën shoqërinë e një guide, udhëtimi zgjat nëntë ditë dhe shtrihet në më shumë se 160 kilometra, përmes fshatrave tradicionale, pllajave malore, pyjeve dhe luginave të lumenjve.

Disa nga etapat janë të gjata dhe mund të ndahen lehtësisht në dy ditë ose të shkurtohen përmes një transferimi me makinë. Mundësitë e akomodimit në bujtina, ferma dhe kulla ndihmojnë në krijimin e një lidhjeje mes udhëtarëve dhe trashëgimisë kulturore të rajonit, në një mënyrë që po bëhet gjithnjë e më e vështirë në zonat më të njohura të vendit.

Kulla, në format e saj të ndryshme, është elementi qendror i këtij itinerari. Të ndërtuara tradicionalisht me gur gëlqeror dhe dru nga malet përreth, ato ndjekin një strukturë të veçantë arkitekturore, por njëkohësisht pasqyrojnë edhe karakterin e familjeve që i kanë ndërtuar.

Të ngritura nga mjeshtër të aftë, kullat e para u projektuan për t’u bërë ballë kushteve të ashpra atmosferike dhe rrethanave të vështira historike, përfshirë pushtimin osman në shekullin XV dhe konfliktet e shpeshta mes fiseve. Shumë të tjera u ndërtuan gjatë shekujve XVIII dhe XIX.

Por gjatë regjimit komunist në Shqipëri, nga viti 1944 deri në vitin 1991, shumë familjeve iu konfiskuan kullat dhe, kur i morën sërish në pronësi, i gjetën në gjendje të amortizuar. Sot, shumë prej tyre qëndrojnë bosh, pas eksodit masiv të banorëve nga zonat rurale drejt qyteteve gjatë viteve 1990 dhe 2000.

“Po humbasim traditat, sepse njerëzit nuk po qëndrojnë këtu”, thotë Nik Nikolli, ndërsa ecim nëpër fshatin kodrinor të Lufajt, gjatë etapës së parë të itinerarit.

Nikolli është drejtor i Infokullës, një muze i vogël dhe qendër kulturore në qytetin e afërt të Rubikut, që ofron harta falas për ecje dhe informacion historik për rajonin. Ai shpjegon se shumë prej fshatrave përgjatë itinerarit kanë mbetur me vetëm një ose dy familje.

Sipas tij, prezantimi i turizmit ka qenë i ngadaltë, pasi ideja e pranimit të parave nga një mysafir bie ndesh me traditat e vendosura të mikpritjes. Ai shpreson se shtegu do t’i nxisë banorët të hapin kullat dhe fermat e tyre si bujtina, duke u ofruar vizitorëve përvoja të veçanta dhe familjeve mundësinë për të siguruar të ardhura shtesë.

Duke përshkuar këtë itinerar, është e lehtë të kuptosh atë që Nikolli thotë për mungesën e njerëzve në fshatra dhe mikpritjen e atyre që kanë mbetur.

Disa ditë, udhëtimi zgjat më shumë nga sa ishte parashikuar, pasi unë dhe guida ime ftohemi vazhdimisht për një kafe. Na shërbehen me bollëk rrush, kumbulla dhe arra të sapovjela. Bujqësia mbetet shtylla kryesore e jetës në këto zona dhe banorët punojnë në fusha nga agimi deri në muzg. Megjithatë, ata gjithmonë gjejnë kohë për të pushuar, për të pritur vizitorët dhe për të ndarë histori nga e kaluara.

Traditat e mikpritjes kanë mbetur të forta në këto fshatra. Hajrija Qerimi është rritur në një kullë të madhe në fshatin Bruç. Familja e saj njihej për mikpritjen dhe priste rregullisht një numër të madh udhëtarësh në shtëpi.

Një pjesë e madhe e Shtegut të Kullës kalon nëpër rrugë të vjetra, mes kodrave karstike të mbushura me shpella, pemë gështenje dhe fusha misri. Sinjalistika e itinerarit është ende e kufizuar dhe në disa pjesë kërkohet ecje përmes shkurreve. Megjithatë, rruga u jep udhëtarëve mundësinë të përshkojnë shtigje që banorët vazhdojnë t’i përdorin edhe sot, duke krijuar shumë mundësi për të bashkëvepruar me ta.

Në fund të ditës së dytë të udhëtimit, në fshatin Derjan, 91-vjeçarja Hajrija Qerimi buzëqesh ndërsa më tregon për fëmijërinë e saj në një kullë të madhe aty pranë. Babai i saj ishte një fermer i suksesshëm, i cili mbahet mend ende për bujarinë. Familja e tij priste rregullisht udhëtarë dhe, siç tregon Hajrija, në tryezën e darkës nuk kishte kurrë më pak se dhjetë persona.

“Babai im më këshilloi që në fillim që të gjithë ata që vijnë në shtëpi t’u ofrohet ushqim dhe pije, dhe ai më mësoi se çfarë dhe si të shërbej”, thotë ajo me krenari. “Gjëja e rëndësishme ishte që askush të mos largohej pa marrë mikpritjen më të mirë absolute.”

Duke ruajtur kullat dhe traditën e fortë të mikpritjes, këto zona rurale duket se kanë gjetur diçka të veçantë për t’u ofruar vizitorëve.

Një nga pikat kryesore të itinerarit është mundësia për të përjetuar nga afër këtë mikpritje, duke qëndruar në kullat e restauruara. Në ditën e katërt të udhëtimit, në fshatin kodrinor të Dushajt, qëndrova në Kullën Hupi, e cila u hap si bujtinë në vitin 2021.

Pronari, Luli Hupi, kaloi vite duke punuar në një minierë aty pranë, duke kursyer para për të restauruar shtëpinë e familjes dhomë pas dhome.

“Kur vjen këtu, të pret një familje dhe ndihesh si në shtëpi”, thotë ai.

Hupi nuk e sheh këtë aktivitet thjesht si një sipërmarrje biznesi, por synon të mbështesë edhe komunitetin vendas. Ai bashkëpunon me më shumë se dhjetë familje, të cilat furnizojnë restorantin me mish, djathë, mjaltë, bukë dhe produkte të tjera. Banorët e zonës shërbejnë gjithashtu si guida për ecje në natyrë, organizojnë ekskursione me kuaj dhe zhvillojnë kurse gatimi.

Ai mban një numër të kufizuar vizitorësh dhe nuk është i interesuar t’i bashkohet prirjes drejt turizmit masiv në Shqipëri.

“Njerëzit thonë se jam budalla që nuk kam 50 tavolina në restorant”, thotë ai duke qeshur, ndërsa ulemi pranë zjarrit që digjet në odën tradicionale, pas një darke të thjeshtë me bukë të ngrohtë misri, reçel fiku, turshi, djathë dhie dhe gjizë.

“Por unë nuk dua 50 tavolina, dua 10, dhe dua që njerëzit të duhet të rezervojnë një muaj më parë.”

Ndikimi i Hupit ndihet edhe në zonën përreth, ku shumë kulla po restaurohen dhe ideja e një turizmi më të ngadaltë po përqafohet gjithnjë e më shumë.

Natën time të parafundit qëndrova në Butterfly Camping, një kamping i vogël i vendosur në një kanion, në brigjet e lumit Drin i Zi. Pronari, Labinot Murrja, ndez një zjarr të hapur, më hedh një gotë raki rrushi vendase dhe më tregon se si ai dhe babai i tij e pastruan dhe e rrafshuan vetë tokën përgjatë lumit.

Ata zgjodhën t’i mbanin gjërat të thjeshta, duke ndërtuar tri kabina të vogla, duke lënë hapësirë për ngritjen e disa tendave, duke vendosur tavolina dhe duke ndërtuar një hangar me një kuzhinë bazë.

Murrja thotë se nuk synon të tërheqë shumë turistë, por njerëz me shpirt aventurier, të interesuar për natyrën dhe të gatshëm për të përjetuar jetën në fshatin aty pranë, ku ai vazhdon të jetojë me familjen e tij.

Ai tregon se banorët vendas ishin skeptikë kur nisi këtë aktivitet dhe pyesnin se përse dikush do të kishte interes të shkonte në një vend kaq të largët. Por, kur panë vizitorët e parë që mbërritën, ndryshuan mendim. Sipas Murrjës, tashmë biznese të ngjashme po shfaqen edhe në zona të tjera të rajonit.

Ashtu si Hupi, edhe ai këmbëngul se synimi i tij është t’u ofrojë vizitorëve një përvojë të veçantë dhe jo të nxjerrë një fitim të madh.

“E dua këtë punë”, thotë ai me buzëqeshje. “Nuk të bën të pasur, unë thjesht e bëj për pasion.”

Industria e turizmit në Shqipëri ka njohur një zhvillim të shpejtë vitet e fundit. Megjithatë, protestat e vazhdueshme, të nxitura nga projekti për ndërtimin e një resorti luksoz në një zonë të mbrojtur bregdetare, kanë bërë që banorët të shprehin pakënaqësinë e tyre për ritmin dhe natyrën e paqëndrueshme të zhvillimit turistik në vend.

Me një pjesë të madhe të turizmit të përqendruar në bregdet dhe në Alpet e veriut, zonat rurale të brendshme kanë mbetur në kërkim të mënyrave për të treguar se çfarë mund t’u ofrojnë vizitorëve.

Duke ruajtur kullat dhe traditën e tyre të fortë të mikpritjes, këto zona mund të kenë gjetur atë që u mungonte: një mënyrë për të tërhequr turistët pa humbur identitetin e tyre, duke e kthyer trashëgiminë kulturore dhe jetën tradicionale të fshatit në vlerën e tyre më të madhe./The Guardian