Lufta e Peloponezit i hapi rrugë epidemisë

Epidemia shpërtheu në një moment veçanërisht të vështirë. Athina ishte në vitin e dytë të Luftës së Peloponezit, një konflikt shkatërrues me rivalen e saj, Spartën, që do të kontribuonte në fundin e Epokës së Artë të Greqisë së lashtë. Në vend që të përballej me ushtrinë tokësore më të fuqishme të Spartës, Perikliu u bëri thirrje banorëve të fshatrave përreth Athinës të strehoheshin brenda mureve të fortifikuara të qytetit, ndërsa athinasit do të mbështeteshin te flota e tyre për të sulmuar nga deti. Dhjetëra mijëra njerëz u dyndën drejt Athinës, ku shumë prej tyre gjetën strehim në tempuj, hapësira publike dhe ndërtesa të improvizuara.

Por strategjia e hartuar për t'i mbrojtur athinasit nga ushtria spartane mund ta ketë bërë qytetin të cenueshëm ndaj një tjetër kërcënimi. “Athina në kohë lufte ishte pothuajse mjedisi ideal për përhapjen e kësaj sëmundjeje”, thotë Christina-Maria Trakatelli, profesore e asociuar e mjekësisë interne në Universitetin Aristotel të Selanikut dhe autore kryesore e studimit të ri.

Sipas Trakatellit, popullsia e mbipopulluar e qytetit mund të ketë lehtësuar përhapjen e bakterit Salmonella enterica, ndërsa kushtet e vështira të jetesës gjatë luftës mund të kenë rritur rrezikun e zhvillimit të formave vdekjeprurëse të sëmundjes. “Kequshqyerja, mbipopullimi dhe kushtet e këqija higjienike janë faktorët që e kthejnë salmonelën nga një infeksion i zakonshëm i stomakut në një infeksion vdekjeprurës të qarkullimit të gjakut”, shpjegon ajo.

Pse është kaq e rrezikshme salmonela invazive?

I njëjti lloj bakteri, Salmonella enterica, që shkakton helmime të zakonshme ushqimore, mund të shkaktojë edhe një sëmundje potencialisht fatale. “Dallimi qëndron te mënyra se si sillet infeksioni”, shpjegon Trakatelli. Te njerëzit e shëndetshëm, thotë ajo, salmonela zakonisht mbetet në zorrë dhe shkakton diarre për disa ditë. Por te personat e dobësuar nga kequshqyerja ose stresi, bakteret mund të hyjnë në qarkullimin e gjakut dhe të përhapen në të gjithë trupin.

“Kjo sëmundje ngjan shumë më tepër me tifon sesa me një helmim ushqimor”, thotë ajo. Simptomat përfshijnë temperaturë të lartë, konfuzion dhe komplikacione potencialisht serioze që prekin disa organe. Edhe sot, salmonela invazive jotifoide mund të jetë vdekjeprurëse. Sipas një studimi, shkalla e vdekshmërisë nga kjo sëmundje vlerësohet në rreth 20 për qind.

Çfarë provash tregojnë se shkaktar ishte salmonela?

Për të zbuluar shkakun e epidemisë, Trakatelli dhe kolegët e saj rishqyrtuan dëshminë e dëshmitarit okular Tukididi, duke krahasuar përshkrimet e tij të sëmundjes me simptomat dhe mënyrën e përhapjes së infeksioneve të ndryshme. Ata shqyrtuan gjithashtu zbulimet e mëparshme arkeologjike dhe provat e ADN-së.

Veçanërisht interesant për studiuesit ishte përshkrimi që Tukididi i bënte fatit të kafshëve që ushqeheshin me kufoma. “Të gjithë zogjtë dhe kafshët që ushqeheshin me trupat e njerëzve ose nuk pranonin t'u afroheshin (megjithëse kishte shumë trupa të varrosur), ose ngordhnin pasi i kishin prekur”, shkruante ai. Qentë ishin shembulli më i qartë.

“Ky është një nga treguesit më të rëndësishëm në të gjithë rrëfimin”, thotë Trakatelli. “Një sëmundje që vret si njerëzit, ashtu edhe kafshët, duhet të jetë në gjendje të transmetohet nga një specie te tjetra. Vetëm ky detaj përjashton shumicën e sëmundjeve të propozuara më parë.”

Ndryshe nga lija, tifoja dhe fruthi, të cilat prekin vetëm njerëzit, salmonela jotifoide mund të infektojë si njerëzit, ashtu edhe kafshët. Trakatelli argumenton gjithashtu se salmonela invazive jotifoide përputhet më së miri me simptomat e tjera të përshkruara nga Tukididi, përfshirë temperaturën e lartë, të vjellat, diarrenë dhe deliriumin, si dhe me numrin e lartë të viktimave dhe imunitetin që duket se fituan ata që i mbijetuan sëmundjes.

Studiuesit rishqyrtuan gjithashtu një studim të vitit 2006, që lidhej me një varr masiv në varrezat e Kerameikos në Athinë. Arkeologët kishin zbuluar aty eshtrat e rreth 150 njerëzve, të cilët ishin varrosur me nxitim në periudhën kur shpërtheu epidemia. Shkencëtarët analizuan ADN-në e marrë nga tre dhëmbë të lashtë dhe raportuan se kishin gjetur llojin e bakterit Salmonella enterica që shkakton tifon. Testet për patogjenë të tjerë të dyshuar, përfshirë ata që shkaktojnë murtajën bubonike dhe tifon ekzantematik, rezultuan negative.

Megjithatë, studiues të tjerë i kundërshtuan këto përfundime. Sipas tyre, fragmentet e ADN-së nuk përputheshin bindshëm me llojin e salmonelës që shkakton tifon. Ata ngritën edhe mundësinë që fragmentet të mos vinin fare nga salmonela, por nga një bakter tjetër, pa lidhje me epideminë, që kishte kontaminuar mbetjet njerëzore.

Trakatelli pranon kufizimet e analizave fillestare të ADN-së, por argumenton se ato gjithsesi tregojnë praninë e Salmonella enterica, ndoshta të një varianti jotifoid. “Unë do t'i konsideroja ato si një tregues që na drejton drejt salmonelës, jo si provë përfundimtare të një lloji të caktuar”, thotë ajo.

Shkaku i murtajës mbetet ende mister

Megjithatë, mbeten pikëpyetje se sa mirë përputhet salmonela me përshkrimin e Tukididit. “Është shumë e pamundur që salmonela jotifoide të ketë qenë shkaku i Murtajës së Athinës, si nga pikëpamja klinike, ashtu edhe nga ajo epidemiologjike”, argumenton Robert J. Littman, historian në Universitetin e Havait, i cili ka studiuar epideminë.

Littman vëren se Tukididi përshkruante një skuqje të lëkurës me puçrra që mbulonte trupin e viktimave, një simptomë që nuk është karakteristike për infeksionet nga salmonela. Ai i referohet gjithashtu përshkrimit të Tukididit për një sëmundje shumë ngjitëse, që përhapej me shpejtësi në popullatë. Sipas tij, salmonela jotifoide transmetohet shumë më pak se sëmundje të tilla si lia dhe tifoja ekzantematike.

Pavarësisht teorive të shumta, deri më sot asnjë patogjen nuk është lidhur përfundimisht me epideminë. Analizat më të avancuara të ADN-së nga mbetjet njerëzore të lashta mund të ofrojnë mundësinë më të mirë për t'i dhënë fund këtij debati. / History – Syri.net