Pavarësia e Shqipërisë, një ngjarje themelore në historinë kombëtare, u zhvillua si një përballje e ashpër ligjore dhe gjeopolitike mes një burrështetasi vizionar dhe Perandorisë Osmane. Dokumente të reja nga Arkivi Osman hedhin dritë mbi një të vërtetë të rëndësishme: Stambolli ishte në dijeni të planeve të Ismail Qemal Vlorës për krijimin e shtetit shqiptar që në vitin 1901. Kjo zbulon thellësinë e angazhimit të tij dhe vigjilencën e autoriteteve osmane ndaj lëvizjeve separatiste.
Më 18 maj 1901, Gjykata Penale e Stambollit shpalli një dënim të rëndë ndaj “të arratisurit nga Vlora”. Sipas një dokumenti zyrtar të Ministrisë së Drejtësisë, firmosur nga Ministri Abdurrahman Nureddin Pasha, Ismail Qemali u dënua me vdekje në mungesë, bazuar në nenin 54 të Kodit Penal. Ky vendim shoqërohej me përjashtimin nga shërbimi civil dhe sekuestrimin e të gjitha pasurive të tij, duke synuar izolimin dhe shkatërrimin financiar të figurës së tij.
Arsyetimi i akuzës përbën një gjetje kapitale për historiografinë shqiptare, duke zbardhur dimensionin e vërtetë të veprimtarisë së Ismail Qemalit. Bazuar në raporte sekrete të inteligjencës që shtriheshin nga Berlini deri në Egjipt, Gjykata e Apelit osman e shpalli fajtor për disa krime të rënda: përpjekje për të krijuar një principatë në Shqipëri; orvatje për shkëputjen e shqiptarëve nga administrata e Portës së Lartë; ndërtim aleancash rajonale dhe shpërndarje materialesh subversive në Europë. Akuzat përfshinin gjithashtu ftesën drejtuar shqiptarëve për një aleancë strategjike me grekët, me qëllim frenimin e ekspansionit sllav, duke dëshmuar llogaritjen e tij të ftohtë gjeopolitike dhe vizionin e tij për ekuilibrat rajonalë.
Për Kostandinopojën, Ismail Qemal Vlora nuk ishte thjesht një diplomat sallonesh, por truri i një lëvizjeje separatiste kombëtare. Ai po shfrytëzonte azilin politik dhe rrjetet ndërkombëtare për të izoluar diplomacinë osmane dhe për të promovuar kauzën shqiptare. Dënimi me vdekje, larg izolimit të Themeluesit, e detyroi atë të intensifikonte veprimtarinë e tij në skenën diplomatike evropiane. Pa pasuri dhe pa poste, Ismail Qemali përdori armën e tij më të fortë: diplomacinë publike.
Ai nisi një fushatë intensive në mediat kryesore evropiane, duke u shpjeguar kancelarive perëndimore se Shqipëria nuk ishte thjesht një provincë besnike myslimane e Turqisë, por një komb me identitet të qartë europian që kërkonte autonomi dhe reforma thelbësore. Gjatë viteve 1900-1908, ai botoi një sërë shkrimesh ku dënonte ashpër keqqeverisjen osmane në Ballkan. Ky dënim me vdekje rriti ndjeshëm prestigjin e tij mes shqiptarëve të mërgatës, duke e kthyer atë në pikën qendrore ku konvergonin komitetet shqiptare të shpërndara nëpër Europë.
Nga qendrat kryesore evropiane si Londra, Parisi, Brukseli, Vjena e Roma, deri te komunitetet arbëreshe dhe mërgata në Bukuresht e Sofje, Ismail Qemali e transformoi çështjen shqiptare nga një problem i brendshëm i Perandorisë Osmane në një çështje thelbësore për ekuilibrin europian. Në zemër të Europës, ai krijoi lidhjet dhe fitoi përvojën e domosdoshme që do t’i shërbenin 11 vite më vonë për të bindur Fuqitë e Mëdha të njihnin Shqipërinë e Pavarur. Akti i 28 Nëntorit 1912, pra, nuk është thjesht një datë festive, por triumfi i realizmit politik të një lideri që pranoi të jetonte nën kërcënimin e dënimit me vdekje, për t’i imponuar Perëndimit projektin e shtetformimit shqiptar, duke shënuar fitoren mbi terrorin juridik të despotizmit.
