Gjermania, Austria, Greqia, Danimarka dhe Holanda po avancojnë një plan të diskutueshëm për deportimin e azilkërkuesve të refuzuar drejt Ruandës, duke krijuar një marrëveshje të paprecedentë në kuadër të politikës së migracionit të Bashkimit Evropian. Pesë vendet synojnë të krijojnë një “qendër kthimi” në këtë shtet të Afrikës Lindore për migrantët, kërkesat e të cilëve për azil janë refuzuar dhe të cilët nuk mund të kthehen në vendet e tyre të origjinës.
Megjithëse programi fillestar pritet të përfshijë vetëm një numër të vogël personash, mbështetësit e tij shpresojnë se mundësia e deportimit në një vend të tretë do t’i dekurajojë migrantët nga ndërmarrja e udhëtimeve të rrezikshme drejt Evropës. Organizatat për të drejtat e njeriut, megjithatë, paralajmërojnë se transferimi i njerëzve në një vend me të cilin nuk kanë asnjë lidhje mund të shkelë të drejtat e tyre themelore.
Nisma vjen në një kohë kur qeveritë evropiane po përballen me presion në rritje politik për të miratuar politika më të ashpra të emigracionit, pjesërisht të nxitura nga ndikimi në rritje i partive të ekstremit të djathtë në të gjithë kontinentin. Në qershor, Parlamenti Evropian miratoi ndryshime rregullatore që hapën rrugën për krijimin e qendrave të kthimit jashtë territorit të BE-së. Sipas raportimeve, pesë vendet nisën diskutimet paraprake me Ruandën në gusht.
Austria njoftoi zyrtarisht të hënën se negociatat me Ruandën kishin filluar, duke deklaruar se palët shpresonin të arrinin një marrëveshje mjaftueshëm shpejt, në mënyrë që deportimet e para të nisnin në vitin 2027. Marrëveshja do të zbatohej për azilkërkuesit që kanë shteruar të gjitha mundësitë ligjore të ankimit, por që nuk mund të deportohen në vendet e tyre të origjinës.
Roli në rritje i Ruandës në planet perëndimore të deportimit
Ruanda, e drejtuar nga Presidenti Paul Kagame, është pozicionuar gjithnjë e më shumë si një destinacion për migrantët e larguar nga vendet perëndimore. Vitin e kaluar, qeveria arriti një marrëveshje të kufizuar me Shtetet e Bashkuara, sipas së cilës pranoi të mirëpriste deri në 250 migrantë që jetonin në SHBA pa autorizim ligjor.
Britania kishte ndjekur më parë një marrëveshje të ngjashme nën qeverinë konservatore, e cila humbi pushtetin në zgjedhjet e përgjithshme të vitit 2024. Plani u përball me sfida të përsëritura ligjore dhe nuk çoi kurrë në realizimin e fluturimeve të deportimit. Qeveria laburiste e braktisi atë pas marrjes së detyrës.
Propozimi britanik ndryshonte nga nisma e re evropiane në një aspekt të rëndësishëm: Ai do të lejonte transferimin e azilkërkuesve në Ruandë përpara se të ishin shteruar të gjitha mundësitë e tyre ligjore të ankimit. Në të kundërt, pesë vendet e BE-së thonë se marrëveshja e tyre do të zbatohet vetëm për personat, kërkesat e të cilëve për azil janë refuzuar pasi kanë përfunduar të gjitha procedurat ligjore.
Ruanda kishte përgatitur tashmë ambiente pritëse për programin britanik përpara se ai të anulohej. Gjatë një vizite në kryeqytetin Kigali, në shtator, dy eurodeputetëve iu treguan ambiente akomodimi, përfshirë një hotel, të cilat tani mund të përdoren për të strehuar migrantët e transferuar nga vendet e BE-së, shkruan Ynet.
Burime diplomatike i thanë AFP-së se nisma do të fillonte si një program pilot në shkallë të vogël, që do të përfshinte rreth 100 persona, ku secili vend pjesëmarrës do të dërgonte afërsisht 20 azilkërkues të refuzuar. Zyrtarët e pesë qeverive këmbëngulin se marrëveshja do të jetë në përputhje me rregulloret e BE-së dhe të drejtën ndërkombëtare.
Mbështetësit thonë se qëllimi nuk është deportimi masiv, por parandalimi i migracionit përmes efektit frenues. Ata argumentojnë se migrantët mund të rimendojnë vendimin për t’u paguar trafikantëve mijëra euro për udhëtime të rrezikshme drejt Evropës, nëse e dinë se edhe mbërritja në territorin e BE-së nuk u garanton domosdoshmërisht të drejtën për të qëndruar atje. Sipas sistemit të propozuar, personat që humbasin çështjet e tyre të azilit mund të transferohen përfundimisht në Ruandë, në vend që të kthehen në vendet e tyre të origjinës.
Organizatat për të drejtat e njeriut paralajmërojnë për pasoja serioze
Plani ka shkaktuar kritika të ashpra nga organizatat që punojnë me refugjatët dhe migrantët, të cilat vënë në pikëpyetje si ligjshmërinë e tij, ashtu edhe garancitë praktike që mund t’u ofrohen personave të transferuar mijëra kilometra larg Evropës.
“Çfarë mjetesh ligjore do të kenë në dispozicion njerëzit nëse u shkelen të drejtat dhe kush do të mbajë përgjegjësi?” pyeti Celine Mias nga Këshilli Danez për Refugjatët. “Nëse përgjegjësia i takon shtetit anëtar të BE-së, si do të funksiononte kjo në praktikë?”
Këshilli i Evropës, një organizatë e veçantë pan-evropiane përgjegjëse për promovimin e të drejtave të njeriut, demokracisë dhe shtetit të së drejtës, ngriti shqetësime të ngjashme në korrik. Ai paralajmëroi se krijimi i qendrave të kthimit jashtë BE-së mbartte një “rrezik të konsiderueshëm për shkelje të të drejtave të njeriut”.
Kritikët kundërshtojnë gjithashtu argumentin kryesor që qëndron pas kësaj nisme: se zbatimi më i rreptë i politikave do t’i bindë njerëzit të mos emigrojnë. Ata thonë se provat që politikat kufizuese e reduktojnë migracionin në planin afatgjatë mbeten të kufizuara, veçanërisht kur njerëzit largohen për shkak të konflikteve, përndjekjes ose vështirësive të rënda ekonomike.
“Masat e zbatimit të ligjit ndryshojnë mënyrën se si udhëtojnë njerëzit, jo vendimin e tyre për të udhëtuar që në fillim”, tha Roberto Forin nga Qendra për Migracionin e Përzier (Mixed Migration Centre), një organizatë kërkimore që studion rrugët dhe modelet e migracionit. Ai shpjegoi se migrantët mund t’i shtyjnë udhëtimet e tyre ose të zgjedhin rrugë të tjera, ndërsa rrjetet e trafikimit përshtaten me kufizimet e reja dhe rrisin çmimet.
Pse Ruanda është veçanërisht e diskutueshme
Një pjesë e madhe e kundërshtimeve përqendrohet te vetë Ruanda. Kagame ka marrë vlerësime ndërkombëtare për rolin e tij në përfundimin e gjenocidit të vitit 1994 në vend dhe në drejtimin e rindërtimit të mëvonshëm. Por, pas 26 vitesh në pushtet, ai është përballur gjithashtu me akuza të vazhdueshme për qeverisje autoritare, represion politik dhe përpjekje për të heshtur kundërshtarët.
Clémentine de Montjoye, studiuese e lartë për Afrikën në Human Rights Watch, tha se Ruanda ka një histori të dokumentuar mirë të shtypjes së kundërshtarëve politikë, ndalimeve arbitrare dhe keqtrajtimit të personave të ndaluar. Ajo përmendi gjithashtu akuzat se Ruanda mbështet rebelët e armatosur në Republikën Demokratike fqinje të Kongos, të cilët janë akuzuar për vrasje dhe dhunë seksuale.
“Pagesa ndaj Kigali-t për një skemë deportimi jo vetëm që do të shkaktojë vuajtje dhe dëme për personat e deportuar, por gjithashtu do të financojë një qeveri përgjegjëse për abuzime serioze të të drejtave të njeriut brenda dhe jashtë vendit, duke i dhënë asaj njëkohësisht ndikim politik”, paralajmëroi ajo.
Për kundërshtarët e planit, këto shqetësime ngrenë një pyetje thelbësore: A mund të garantojnë qeveritë evropiane të drejtat dhe sigurinë e personave të deportuar pasi ata të transferohen në një vend jashtë juridiksionit të tyre? Mbështetësit këmbëngulin se mund të krijohen garanci të përshtatshme ligjore, por kritikët argumentojnë se mbikëqyrja dhe mbajtja e përgjegjësisë mund të rezultojnë të vështira në praktikë.
Kalimet e paligjshme të kufijve bien në të gjithë Evropën
Propozimi për qendrën e deportimit vjen në një kohë kur migracioni i parregullt drejt Bashkimit Evropian ka rënë ndjeshëm krahasuar me vitin e kaluar, megjithëse disa rrugë migratore kanë përjetuar së fundmi një rritje të presionit.
Sipas Frontex-it, Agjencisë Evropiane të Rojës Kufitare dhe Bregdetare, gjatë 10 muajve të parë të vitit 2026 u regjistruan afro 110 000 kalime të parregullta të kufijve, një rënie prej 29% krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit 2025.
Në tetor u evidentuan rreth 18 100 kalime të parregullta, 6% më pak se në tetorin e vitit të kaluar, por 22% më shumë se në shtator. Rritja mujore iu atribuua kryesisht shtimit të ndjeshëm të migrantëve që mbërritën përmes rrugës së Afrikës Perëndimore drejt Ishujve Kanarie të Spanjës.
Pavarësisht rënies së përgjithshme, emigracioni mbetet një nga çështjet politike më të debatueshme në Evropë. Pesë qeveritë tani shpresojnë se nisma e tyre me Ruandën do të demonstrojë një qasje më të ashpër ndaj azilkërkuesve të refuzuar.
Mbetet ende një çështje e hapur nëse një program pilot që përfshin vetëm 100 persona mund të ndikojë realisht në frenimin e migracionit, duke përmbushur njëkohësisht detyrimet ndërkombëtare për respektimin e të drejtave të njeriut.