Teleskopi Hapësinor “Nancy Grace Roman” është observatori hapësinor infra të kuq i së ardhmes i NASA-s, i cili do të përpiqet t’u përgjigjet disave prej pyetjeve më urgjente në kozmologji duke u marrë me misteret e energjisë së errët.
Teleskopi, i njohur gjithashtu si “Roman” ose “Teleskopi Hapësinor Roman”, do të kërkojë gjithashtu planetë jashtë sistemit diellor (ekzoplanetë) dhe do të hetojë fizikën e yjeve të largët.
I planifikuar për t’u lëshuar rreth vitit 2026 ose 2027, NASA thotë se ky teleskop zotëron një fushëpamje të gjerë që do t’i lejojë të gjenerojë pamje gjigante të universit, të papara më parë, thelbësore për t’u përballur me disa nga misteret më urgjente kozmike. Misioni parashikohet të zgjasë pesë vjet.
Teleskopi Hapësinor Roman do të vendoset në Pikën 2 të Lagranzhit (L2), një pikë e qëndrueshme gravitacionale midis Tokës dhe Diellit, e vendosur rreth 1.5 milion kilometra (1 milion milje) larg planetit tonë.
Teleskopi Hapësinor “Nancy Grace Roman” filloi si Teleskopi i Studimit me Fushë të Gjerë Infra të Kuqe (WFIRST) në vitin 2010, duke marrë emrin e tij aktual vetëm një dekadë më vonë. Në maj të vitit 2020, ai u riemërua në nder të Nancy Grace Roman, një shkencëtare me influencë që shërbeu si astronomja e parë kryesore e NASA-s nga viti 1961 deri në vitin 1963. Roman ndërroi jetë më 26 dhjetor 2018, në moshën 93-vjeçare.
Gjatë jetës së saj, Roman njihej me dashuri si “Nëna e Hubble-it”. Kjo nofkë lindi sepse ajo kërkoi pa u lodhur mjete të reja që do t’u lejonin shkencëtarëve të studionin universin e gjerë, gjë që çoi në lëshimin e Teleskopit Hapësinor Hubble në vitin 1990.
Duke njoftuar emrin e ri për WFIRST në vitin 2020, administratori i atëhershëm i NASA-s, Jim Bridenstine, tha: “Është për shkak të lidershipit dhe vizionit të Nancy Grace Roman që NASA u bë pioniere në astrofizikë dhe lëshoi Hubble-in, teleskopin hapësinor më të fuqishëm dhe produktiv në botë.”
“Nuk mund të mendoj për një emër më të mirë për WFIRST, i cili do të jetë pasardhësi i teleskopëve Hubble dhe Webb të NASA-s,” vazhdoi Bridenstine.
“Roman është planifikuar të na mësojë shumë rreth ekzoplanetëve dhe kozmologjisë, por do të ketë aftësinë të bëjë shumë më tepër,” tha për Space.com Samson A. Johnson, bashkëpunëtor pasdoktoral në Laboratorin e Propulsionit me Reaksion (JPL) të NASA-s. “Tani, si dhe përgjatë gjithë rrugës deri pas lëshimit të tij, do të ketë shumë mundësi që astronomët të propozojnë idetë e tyre për Roman-in. Ka shumë perspektiva interesante, si studimi i vrimave të zeza me masë yjore, studimet e tranzitit të ekzoplanetëve, asteroseizmologjia e shumë të tjera,” vazhdoi Johnson.
Zhvillimi i Teleskopit Hapësinor “Nancy Grace Roman” është udhëhequr kryesisht nga Qendra e Fluturimeve Hapësinore Goddard e NASA-s, me pjesëmarrjen e Laboratorit të Propulsionit me Reaksion (JPL) dhe Qendrës së Përpunimit dhe Analizës Infra të Kuqe në Pasadena të Kalifornisë, Institutit të Shkencës së Teleskopit Hapësinor në Baltimore, si dhe një ekipi shkencor të përbërë nga studiues nga institucione në të gjithë SHBA-në.
Projektet fillestare për Teleskopin Hapësinor Roman nga viti 2011 sugjeronin se ai do të ishte i pajisur me një pasqyrë më të vogël, me diametër 1.3 metra (4.3 këmbë) dhe një instrument të vetëm. Projekti aktual dhe përfundimtar i teleskopit u prezantua në vitin 2015 në Raportin WFIRST-AFTA 2015 nga Ekipi i Përcaktimit të Shkencës (SDT) dhe Zyra e Studimit WFIRST.
Titulli i punimit që detajonte teleskopin e përditësuar Roman u publikua në vitin 2019, me titullin domethënës: “Teleskopi i Studimit Infra të Kuq me Fushë të Gjerë: 100 Hubble për vitet 2020”.
Në vitin 2022, NASA vlerësoi koston totale të lëshimit të teleskopit Roman në 255 milionë dollarë, shifër kjo që përfshin shërbimin e lëshimit dhe kostot e tjera që lidhen me misionin.
Sipas Raportit Përfundimtar të Ekipit të Përcaktimit të Shkencës WFIRST-AFTA, Teleskopi Hapësinor Roman do të peshojë 4,166 kilogramë (9,184 paund) në momentin e nisjes dhe do të mbajë një ngarkesë prej 2,191 kg (4,830 lb).
Pasqyra kryesore e teleskopit ka një diametër prej 2.4 metrash — e njëjta madhësi si pasqyra e Hubble-it, por peshon më pak se një të katërtën e saj, me vetëm 186 kilogramë (410 paund).
Kjo pasqyrë i jep teleskopit një fushëpamje katrore prej 0.281 gradësh dhe dërgon dritën te dy instrumentet kryesore: Instrumenti me Fushë të Gjerë dhe Instrumenti Koronografik. Vetë forma si fuçi e anijes kozmike bllokon dritën e padëshiruar nga Dielli.
Kjo do t’i lejojë Instrumentit me Fushë të Gjerë të matë dritën nga një miliard galaktika gjatë periudhës së tij 5-vjeçare të punës, duke lehtësuar kështu misionin kryesor të teleskopit — hetimin e energjisë së errët.
Siç thekson NASA, fizikantët vlerësojnë se energjia e errët përbën rreth 68% të përmbajtjes totale të energjisë dhe materies në univers, megjithatë kanë shumë pak ide se çfarë është ajo në të vërtetë. Një mënyrë për ta adresuar këtë problem është vëzhgimi i ndryshimit të ndikimit të energjisë së errët me kalimin e kohës.
Instrumenti me Fushë të Gjerë do të ndihmojë në këtë hetim duke hartëzuar shpërndarjen e materies në të gjithë universin dhe duke matur se si është zgjeruar ai që kur ishte vetëm 500 milionë vjeç (rreth 4% e moshës së tij aktuale). Duke ekzaminuar shkëlqimin dhe distancat e supernovave (shpërthimet e yjeve në fund të jetës së tyre), Teleskopi Hapësinor Roman mund të zbulojë gjurmët e para të energjisë së errët, duke u dhënë shkencëtarëve një ide se si është rritur ndikimi i kësaj force misterioze me kalimin e kohës.
Përveç objektivave të tjerë — si studimi i supernovave të largëta dhe ekzaminimi i objekteve në periferi të sistemit diellor — një mision kyç i Roman-it do të jetë edhe gjuetia e planetëve rreth yjeve të tjerë.
Përgatiti: Albert Vataj