Sulmet kibernetike ndaj frigoriferëve në Europë: Çfarë ka ndodhur dhe sa të mëdha janë dëmet?

Nga Franca në Belgjikë, Suedi dhe vende të tjera europiane, një valë sulmesh kibernetike ka vënë në shënjestër sistemet e ftohjes së supermarketeve, duke shkaktuar prishjen e produkteve ushqimore, ndërprerje të shitjeve dhe humbje të konsiderueshme financiare. Sulmet kanë nxjerrë në pah një rrezik të ri për sektorin e tregtisë me pakicë: cenueshmërinë e pajisjeve industriale të lidhura me internetin, të cilat mund të kontrollohen dhe manipulohen nga distanca…

Frigoriferët dhe ngrirësit e supermarketeve janë kthyer në objektivin e një serie sulmesh kibernetike në Europë, duke shkaktuar dëme që shkojnë përtej ndërprerjes së funksionimit të pajisjeve. Në disa raste, temperaturat e sistemeve të ftohjes janë rritur në mënyrë të pakontrolluar, duke arritur deri në 50-55 gradë Celsius, çka ka detyruar operatorët të largojnë nga raftet sasi të mëdha produktesh ushqimore, përfshirë mishin, peshkun, produktet e qumështit dhe ushqimet e ngrira.

Incidentet, të raportuara fillimisht në Francë gjatë muajit tetor dhe të pasuara nga një valë e re në fillim të nëntorit, kanë prekur zinxhirë të njohur të shitjes me pakicë. Sipas raportimeve të mediave ndërkombëtare, qindra njësi tregtare janë përballur me probleme në funksionimin e sistemeve të ftohjes, ndërsa autoritetet e sigurisë kibernetike kanë nisur hetime për të identifikuar mënyrën e ndërhyrjes dhe përgjegjësit.

Ndryshe nga sulmet tradicionale kibernetike, të cilat zakonisht synojnë vjedhjen e të dhënave, bllokimin e sistemeve informatike apo kërkimin e shpërblimeve financiare, këto incidente kanë pasur pasoja të drejtpërdrejta fizike. Manipulimi i temperaturave ka bërë që produkte të destinuara për konsum të mos plotësojnë më kushtet e sigurisë ushqimore, duke i detyruar supermarketet t’i asgjësojnë.

Për bizneset, dëmi është i shumëfishtë. Përveç vlerës së mallrave të humbura, operatorët përballen me shpenzime për riparimin e sistemeve, kontrolle teknike, asgjësimin e produkteve dhe ndërprerjen e aktivitetit tregtar. Sulmet kanë ngritur gjithashtu pikëpyetje mbi sigurinë e infrastrukturës digjitale të sektorit ushqimor, ku një pjesë gjithnjë e më e madhe e pajisjeve funksionojnë përmes sistemeve të automatizuara.

Nga Franca nisi vala e sulmeve, rreth 700 supermarkete të prekura

Franca ishte ndër vendet e para që raportoi një përhapje të gjerë të incidenteve. Gjatë tetorit, rreth 700 supermarkete u prekën nga ndërhyrje në sistemet elektronike të ftohjes, duke përfshirë njësi të zinxhirëve Intermarché, Netto, Carrefour dhe Coopérative U.

Në disa dyqane, punonjësit konstatuan se frigoriferët dhe ngrirësit nuk po ruanin më temperaturat e nevojshme për konservimin e ushqimeve. Në vend që pajisjet të vazhdonin ciklin normal të ftohjes, sistemet e tyre kishin kaluar në regjime funksionimi që shkaktonin rritjen e temperaturës. Kjo solli dëmtimin e produkteve dhe detyroi operatorët të ndërhynin për të parandaluar rreziqe të mëtejshme.

Raportimet përfshinë edhe raste të mbinxehjes së pajisjeve dhe zjarreve të lidhura me incidentet, duke treguar se pasojat e një sulmi kibernetik ndaj sistemeve industriale mund të shtrihen përtej humbjeve tregtare.

Për Intermarché, humbjet e raportuara janë vlerësuar në dhjetëra milionë euro, ndonëse një bilanc përfundimtar dhe i verifikuar për të gjitha njësitë e prekura nuk është publikuar. Përmasat e incidentit tregojnë se edhe një ndërhyrje në një komponent relativisht të vogël të infrastrukturës teknologjike mund të shkaktojë kosto të konsiderueshme për një rrjet të madh tregtar.

Autoriteti francez për sigurinë kibernetike, ANSSI, konfirmoi se ishte në dijeni të incidenteve, ndërsa ekspertët nisën të analizonin dobësitë e mundshme të pajisjeve që kontrollojnë temperaturat.

Belgjika, Suedia dhe vendet e tjera përballen me një valë të re sulmesh

Më 2 nëntor, vetëm tri javë pas incidenteve në Francë, sulme të ngjashme u raportuan në të paktën shtatë vende të tjera europiane: Belgjikë, Suedi, Irlandë, Finlandë, Estoni, Holandë dhe Luksemburg. Sipas Reuters, më shumë se 100 njësi tregtare raportuan probleme me sistemet e ftohjes brenda një dite, ndërsa disa kompani konfirmuan se ishin përballur me ndërhyrje kibernetike.

Belgjika ishte një nga vendet më të prekura. Sipas raportimeve të Euronews, problemet u shfaqën në dhjetëra supermarkete, përfshirë rreth 40 njësi të Delhaize Proxy, 15 pika Carrefour, 15 supermarkete Intermarché dhe pesë pika Spar të lidhura me stacionet e karburantit Q8. Probleme u raportuan edhe në dyqane të zinxhirit Colruyt dhe në një njësi IKEA në Mons, ku rritja e papritur e temperaturave detyroi kompaninë të largonte produkte ushqimore nga frigoriferët.

Në disa supermarkete belge, raftet e produkteve të freskëta dhe të ngrira mbetën bosh. Operatorët vendosën njoftime për konsumatorët, duke shpjeguar se produktet nuk ishin të disponueshme për shkak të problemeve me sistemet e ftohjes. Megjithatë, jo të gjitha njësitë u detyruan të mbylleshin. Carrefour Belgium deklaroi se vetëm rreth 15 nga 700 dyqanet e tij ishin prekur dhe se ndërhyrja e shpejtë kishte mundësuar vazhdimin e aktivitetit.

Në Suedi, zinxhirët ICA dhe Coop raportuan probleme të ngjashme. Një përfaqësuese e një dyqani ICA në Stokholm deklaroi për Reuters se sulmi kishte ndodhur rreth orës dy të mëngjesit dhe se temperaturat e ngrirësve kishin arritur në 50 gradë Celsius. Dëmtimi u konstatua disa orë më vonë, kur produktet nuk mund të konsideroheshin më të sigurta për konsum.

Coop konfirmoi se gjashtë nga rreth 800 dyqanet e tij ishin prekur, ndërsa më pas njoftoi se problemi ishte zgjidhur dhe pajisjet kishin rifilluar funksionimin normal. Kompania vuri në dukje se njësitë e prekura përdornin lidhje celulare 4G, të cilat sipas saj kishin qenë më të ekspozuara ndaj ndërhyrjeve. Megjithatë, përdorimi i teknologjisë 4G nuk përbën në vetvete provë të një cenueshmërie sigurie.

Në Irlandë, grupi Musgrave konfirmoi se 13 nga 223 supermarketet SuperValu ishin prekur nga një incident kibernetik që lidhej me një model të caktuar të sistemeve të ftohjes. Produktet e freskëta dhe të ngrira u larguan përkohësisht nga shitja, ndërsa kompania nisi rikthimin e furnizimit pasi problemi u zgjidh.

Në Holandë u raportuan të paktën 17 biznese me sisteme ftohjeje të prekura, kryesisht operatorë të vegjël tregtarë. Në Estoni, një ndërhyrje u identifikua në një supermarket Selver, ku sulmuesit kishin arritur të hynin në kompjuterin që kontrollonte temperaturat. Sipas kompanisë së mirëmbajtjes, reagimi brenda pak minutash shmangu dëme të konsiderueshme. Ndërkohë, në Finlandë, disa njësi të grupit Kesko nisën hetimet për probleme të ngjashme.

Përhapja e incidenteve në vende dhe kompani të ndryshme ka ngritur dyshime se sulmuesit mund të kenë shfrytëzuar dobësi të përbashkëta teknologjike. Megjithatë, autoritetet nuk kanë konfirmuar ende se të gjitha sulmet janë pjesë e një operacioni të vetëm të koordinuar.

Si arritën hakerët të kontrollonin temperaturat e frigoriferëve?

Në qendër të sulmeve janë sistemet elektronike që menaxhojnë temperaturën e frigoriferëve dhe ngrirësve industrialë. Këto pajisje përdoren gjerësisht në supermarkete, magazina ushqimore dhe objekte të tjera ku ruajtja e produkteve kërkon temperatura të kontrolluara.

Në shumë raste, sistemet mund të monitorohen dhe administrohen nga distanca. Kjo u mundëson operatorëve të kontrollojnë temperaturat, të identifikojnë defektet dhe të ndryshojnë parametrat e funksionimit pa qenë fizikisht pranë pajisjeve. Por e njëjta lidhje mund të krijojë mundësi për ndërhyrje të paautorizuara nëse nuk mbrohet siç duhet.

Sipas ekspertëve të sigurisë kibernetike, sulmuesit kanë arritur të manipulojnë parametrat e funksionimit të disa kontrollorëve, duke aktivizuar procesin e shkrirjes së akullit, i njohur si defrost mode. Ky proces është pjesë normale e funksionimit të pajisjeve, por kur aktivizohet në mënyrë të papërshtatshme ose për periudha të gjata, mund të shkaktojë rritje të temperaturës dhe dëmtimin e ushqimeve.

Një nga kompanitë e përmendura në raportimet ndërkombëtare është prodhuesi danez Danfoss, kontrollorët e të cilit përdoren në sisteme të ndryshme industriale të ftohjes. Kompania ka bërë të ditur se kishte identifikuar më herët dobësi të sigurisë në disa pajisje dhe kishte rekomanduar përditësimin e programeve.

Megjithatë, problemi lidhet edhe me jetëgjatësinë e pajisjeve industriale. Ndryshe nga kompjuterët apo telefonat, të cilët zakonisht përditësohen më shpesh, sistemet e ftohjes mund të përdoren për shumë vite. Disa modele të vjetra nuk marrin më përditësime sigurie, ndërsa zëvendësimi i tyre kërkon investime dhe ndërhyrje teknike.

Sipas raportimeve të Associated Press, disa sisteme të prekura kishin arritur në fund të ciklit të mbështetjes teknike. Autoritetet franceze u rekomanduan operatorëve të kufizonin aksesin e drejtpërdrejtë nga interneti, të përdornin lidhje të sigurta VPN, të ndryshonin fjalëkalimet dhe të përditësonin programet e pajisjeve.

Kjo do të thotë se siguria e frigoriferëve nuk është më vetëm çështje e mirëmbajtjes mekanike apo elektrike. Ajo lidhet gjithnjë e më shumë me sigurinë e rrjeteve informatike dhe me aftësinë e bizneseve për të identifikuar ndërhyrjet në sistemet që kontrollojnë proceset fizike.

Dëmet ekonomike, nga mijëra euro për dyqan në dhjetëra milionë për zinxhirët tregtarë

Pasojat financiare të sulmeve ndryshojnë sipas madhësisë së njësive tregtare, kohëzgjatjes së ndërprerjes dhe sasisë së produkteve të dëmtuara. Për një supermarket, humbja e kapacitetit të ftohjes mund të nënkuptojë asgjësimin e një pjese të konsiderueshme të inventarit brenda pak orësh.

Në Francë, Intermarché ka raportuar humbje që arrijnë në dhjetëra milionë euro. Sipas Associated Press, rreth 700 nga afërsisht 10 mijë supermarkete në vend u prekën nga sulmet e tetorit, ndërsa në disa njësi temperaturat e pajisjeve arritën në 50 gradë Celsius për disa orë.

Raportimet e mediave franceze, të cituara nga The Guardian, tregojnë se humbjet për supermarkete individuale kanë variuar nga dhjetëra mijëra euro deri në mbi 130 mijë euro. Në Belgjikë, një biznes kasapie në Hove raportoi rreth 15 mijë euro mish të dëmtuar pasi temperatura e frigoriferëve arriti në 18 gradë Celsius.

Por humbja e inventarit është vetëm një pjesë e kostos. Një supermarket i prekur duhet të kontrollojë sigurinë e produkteve, të organizojë largimin dhe asgjësimin e mallrave të dëmtuara, të kryejë verifikime teknike dhe të sigurojë që sistemet të jenë të mbrojtura përpara rifillimit të funksionimit normal.

Nëse incidenti zgjat, biznesi mund të humbasë edhe të ardhura nga shitjet. Produktet e freskëta, veçanërisht mishi, bulmeti dhe ushqimet e ngrira, përbëjnë kategori të rëndësishme për qarkullimin e përditshëm të supermarketeve. Mungesa e tyre mund të ndikojë jo vetëm te shitjet e drejtpërdrejta, por edhe te frekuentimi i dyqaneve nga konsumatorët.

Kostot mund të rriten më tej nëse kompanitë detyrohen të zëvendësojnë pajisje, të ndryshojnë arkitekturën e rrjeteve ose të kontraktojnë shërbime shtesë të sigurisë kibernetike. Për operatorët më të vegjël, që nuk kanë departamente të specializuara të teknologjisë, këto shpenzime mund të jenë veçanërisht të vështira për t’u përballuar.

Deri më 3 nëntor nuk ka një vlerësim përfundimtar të humbjeve ekonomike në nivel europian. Shifrat e publikuara për Francën dhe rastet individuale në vende të tjera tregojnë përmasat e mundshme të dëmit, por nuk mund të përdoren për të llogaritur automatikisht faturën totale të incidenteve.

Kush qëndron pas sulmeve dhe pse po goditet sektori ushqimor?

Identiteti i autorëve mbetet i panjohur. Deri më 3 nëntor, asnjë individ apo grup hakerësh nuk ka marrë publikisht përgjegjësinë për sulmet dhe autoritetet nuk kanë paraqitur prova përfundimtare që i lidhin incidentet me një shtet apo organizatë të caktuar.

Një element që ka tërhequr vëmendjen e ekspertëve është mungesa e kërkesave publike për pagesë. Në sulmet tradicionale me programe zhvatëse, të njohura si ransomware, autorët zakonisht bllokojnë sistemet ose të dhënat dhe kërkojnë para për rikthimin e tyre. Në rastin e frigoriferëve, dëmi i raportuar ka qenë kryesisht fizik dhe operacional.

Tom Hegel, ekspert i sigurisë kibernetike në SentinelOne, ka vlerësuar për Reuters se mungesa e kërkesave financiare mund të tregojë një motiv sabotimi. Megjithatë, ky mbetet një interpretim i ekspertëve dhe jo një përfundim zyrtar i hetimeve.

Sulmet kanë marrë vëmendje edhe në nivelin e Bashkimit Europian. Komisioneri europian për Bujqësinë dhe Ushqimin, Christophe Hansen, ka shprehur shqetësimin se ndërhyrje të tilla mund të dëmtojnë zinxhirin e furnizimit ushqimor dhe besimin e konsumatorëve.

Në Francë, Prokuroria e Parisit ka hapur një hetim formal, ndërsa agjencia kombëtare e sigurisë kibernetike është përfshirë në analizimin e incidenteve. Edhe autoritetet belge kanë nisur hetime, ndërsa në Suedi qendra kombëtare e sigurisë kibernetike po shqyrton rastet e raportuara.

Megjithëse disa ekspertë kanë ngritur mundësinë e sulmeve të motivuara politikisht ose të lidhura me aktorë shtetërorë, nuk ka prova publike që lejojnë një përfundim të tillë. Po ashtu, ngjashmëria e metodave të përdorura nuk provon domosdoshmërisht se pas incidenteve në vende të ndryshme qëndrojnë të njëjtët autorë.

Një rrezik i ri për zinxhirin ushqimor dhe bizneset e lidhura me internetin

Sulmet ndaj frigoriferëve kanë nxjerrë në pah një aspekt të sigurisë kibernetike që deri tani ka marrë më pak vëmendje publike: mbrojtjen e teknologjive që kontrollojnë proceset fizike të bizneseve.

Në industrinë ushqimore, sistemet e automatizuara përdoren për ruajtjen e temperaturave, monitorimin e magazinave, transportin frigoriferik dhe administrimin e inventarëve. Digjitalizimi i këtyre proceseve ka ulur kostot operative dhe ka përmirësuar kontrollin, por ka krijuar njëkohësisht pika të reja cenueshmërie.

Nëse një sistem i tillë komprometohet, pasojat mund të shfaqen menjëherë në aktivitetin ekonomik. Një ndryshim i paautorizuar i temperaturës mund të dëmtojë produkte me vlerë të lartë, ndërsa ndërprerja e funksionimit të magazinave frigoriferike mund të ndikojë te furnizimi i dyqaneve dhe te marrëdhëniet me furnitorët.

Rastet e fundit kanë treguar gjithashtu se një dobësi teknologjike mund të prekë njëkohësisht kompani të ndryshme që përdorin të njëjtët kontrollorë ose shërbime të mirëmbajtjes. Kjo krijon një rrezik të përbashkët për operatorë që, në pamje të parë, nuk kanë lidhje të drejtpërdrejta me njëri-tjetrin.

Për Shqipërinë, zhvillimet janë me interes veçanërisht për zinxhirët e supermarketeve, importuesit e produkteve ushqimore, kompanitë e logjistikës frigoriferike dhe operatorët e magazinimit. Edhe pse nuk ka raportime të konfirmuara për incidente të ngjashme në tregun shqiptar, përdorimi i pajisjeve të lidhura me internetin e bën sigurinë e tyre një çështje që meriton vlerësim.

Një pyetje me rëndësi për bizneset vendase është nëse sistemet e ftohjes mund të aksesohen drejtpërdrejt nga interneti, sa shpesh përditësohen dhe kush mban përgjegjësi për sigurinë e tyre: vetë biznesi, furnitori i pajisjeve apo kompania që kryen mirëmbajtjen.

Incidentet europiane tregojnë se një sulm kibernetik nuk ka nevojë të prekë llogaritë bankare apo bazat e të dhënave për të shkaktuar humbje financiare. Në një ekonomi ku gjithnjë e më shumë procese fizike kontrollohen përmes sistemeve digjitale, edhe një frigorifer industrial mund të kthehet në pikë hyrjeje për një sulm me pasoja të konsiderueshme ekonomike./ FT, THE GUARDIAN, REUTERS, ASSOCIATED PRESS, EURONEWS