Për 46 vjet, Sulejmani i Madhërishëm udhëhoqi një nga perandoritë më të fuqishme të historisë. Fitoi beteja, ndryshoi ligje dhe e ktheu Stambollin në një qendër madhështie. Por pas mureve të pallatit, pushteti kishte një çmim tragjik
Në kulmin e fuqisë së tij, ushtritë e Sulejmanit të Madhërishëm kishin mbërritur deri në portat e Vjenës. Flotat osmane sfidonin rivalët në Mesdhe, ndërsa urdhrat e sulltanit ndiheshin nga Ballkani në Lindjen e Mesme. Për botën e krishterë ai ishte një sundimtar që ngjallte frikë dhe admirim. Për shumë prej nënshtetasve të tij ishte Kanuni, Ligjvënësi.
Megjithatë, historia e tij nuk është vetëm historia e pushtimeve. Është edhe rrëfimi i një burri që shkruante poezi dashurie, i besoi një miku pushtet të jashtëzakonshëm dhe, në fund, urdhëroi vdekjen e njerëzve të gjakut të vet.
Si u bë ky princ nga brigjet e Detit të Zi një prej sundimtarëve më të fuqishëm të shekullit XVI? Dhe pse mbretërimi i tij, i kujtuar si epokë e artë, u shënua nga kaq shumë tragjedi?
Nga Trabzoni në fronin osman: fëmijëria e një trashëgimtari
Sulejmani lindi më 1494 në Trabzon, qytet në bregun e Detit të Zi. Ishte djali i Selimit I, sundimtarit që do ta zgjeronte ndjeshëm Perandorinë Osmane me pushtimet në Siri dhe Egjipt.
Si pjesëtar i dinastisë, Sulejmani u përgatit që herët për të qeverisur. Edukimi i tij përfshinte gjuhët, fenë, letërsinë dhe administrimin, krahas formimit ushtarak. Por froni osman nuk ishte thjesht një trashëgimi: rivaliteti mes princërve mund të përfundonte me burgosje ose vrasje. Sigurimi i vazhdimësisë së pushtetit shpesh kishte përparësi ndaj lidhjeve familjare.
Kur Selimi I vdiq në shtator 1520, Sulejmani trashëgoi fronin në moshën rreth 26-vjeçare. Ai u bë sulltani i dhjetë osman. Askush nuk mund ta dinte ende se mbretërimi i tij do të zgjaste plot 46 vjet.
Beogradi, Rodosi dhe Moháçi: fitoret që tronditën Europën
Sulejmani e tregoi shpejt se nuk synonte të qëndronte në hijen e të atit. Në vitin 1521 mori Beogradin, një pikë strategjike për hyrjen drejt Europës Qendrore. Një vit më vonë pushtoi Rodosin, duke dobësuar praninë e kalorësve të Shën Gjonit në Mesdheun Lindor.
Goditja vendimtare erdhi në 1526, në betejën e Moháçit, kur ushtria osmane mundi forcat hungareze dhe mbreti Luigji II humbi jetën. Fitorja ndryshoi ekuilibrat e pushtetit në Europën Qendrore dhe hapi një periudhë të gjatë rivaliteti mes osmanëve dhe Habsburgëve.
Hürrem Sulltana. Skllavja që u bë gruaja më e fuqishme e perandorisë
Në vitin 1529, Sulejmani rrethoi Vjenën. Qyteti rezistoi dhe fushata nuk arriti qëllimin e saj, por vetë prania e ushtrisë osmane atje dëshmoi përmasat e ambicies perandorake.
Në lindje, konflikti me dinastinë safavide e çoi ushtrinë osmane deri në Bagdad, të marrë më 1534. Sulejmani nuk shikonte vetëm drejt Europës: ai kërkonte të përcaktonte edhe ekuilibrin politik e fetar të Lindjes së Mesme.
Pse Sulejmani i Madhërishëm u quajt “Ligjvënësi”?
Në Perëndim hyri në histori si Sulejmani i Madhërishëm, emër që lidhej me pasurinë dhe shkëlqimin e oborrit të tij. Në traditën osmane njihej si Kanuni, Ligjvënësi.
Arsyeja ishte përpjekja për të sistemuar dhe harmonizuar ligjet perandorake me traditat juridike ekzistuese dhe me të drejtën islame. Rregullat për tokën, taksat, administrimin dhe çështje të tjera të jetës publike ndihmuan qeverisjen e një shteti me territore e popullsi shumë të ndryshme.
Megjithatë, nuk bëhej fjalë për barazi sipas kuptimit modern. Shoqëria osmane ishte hierarkike; komunitetet fetare kishin status dhe detyrime të ndryshme, ndërsa pushteti i sulltanit mbetej vendimtar. Madhështia e sistemit administrativ bashkëjetonte me dhunën e luftërave, taksat dhe praktikat e detyrueshme të rekrutimit.
Një perandori e shumë gjuhëve dhe besimeve
Stambolli i shekullit XVI ishte një metropol ku takoheshin tregtarë, ushtarë, diplomatë, zejtarë dhe besimtarë nga shumë popuj. Në hapësirën osmane jetonin turq, shqiptarë, grekë, sllavë, arabë, armenë, hebrenj dhe komunitete të tjera.
Ky diversitet ishte një burim fuqie ekonomike dhe administrative, por edhe një sfidë për qeverisjen. Bashkëjetesa nuk nënkuptonte mungesë diskriminimi apo konflikti: rendi osman u jepte komuniteteve hapësira për të ruajtur besimin dhe zakonet, por brenda një strukture të pabarabartë pushteti.
Në të njëjtën periudhë lulëzuan arkitektura, kaligrafia, artet dekorative dhe letërsia. Kryearkitekti Sinan la gjurmë të thella në peizazhin e perandorisë. Xhamia e Sulejmanijes në Stamboll mbetet një nga simbolet më të njohura të epokës.
Ibrahim Pasha: miku që u bë njeriu më i fuqishëm pas sulltanit
Një nga marrëdhëniet më të rëndësishme të jetës së Sulejmanit ishte ajo me Ibrahim Pashën. Me prejardhje të krishterë nga hapësira greke, Ibrahimi arriti të ngjitej në majat e administratës osmane dhe në vitin 1523 u emërua Vezir i Madh.
Ai u bë bashkëpunëtor, diplomat dhe komandant i rëndësishëm. Afërsia me sulltanin i dha autoritet të jashtëzakonshëm, por krijoi edhe rivalitete në oborr. Fuqia që e kishte ngritur aq lart do ta bënte gjithashtu të prekshëm.
Në vitin 1536, Sulejmani urdhëroi ekzekutimin e tij. Historianët kanë diskutuar për motivet: akumulimin e pushtetit, gabimet politike, rivalitetet dhe tensionet e pallatit. Të gjitha nuk mund të reduktohen në një komplot të vetëm. Për Sulejmanin, kjo ishte humbja e një bashkëpunëtori të pazëvendësueshëm, që dikur kishte qenë edhe mik.
Hyrrem Sulltana: dashuria që ndryshoi jetën e pallatit
Nëse Ibrahimi ishte njeriu i besuar i administratës, Hyrrem Sulltana, e njohur në Europë si Rokselana, u bë figura më e rëndësishme e jetës private të Sulejmanit.
E sjellë në pallat si skllave, me shumë gjasë nga Europa Lindore, ajo arriti një pozitë të pazakontë në oborrin osman. Sulejmani e mori për bashkëshorte, duke thyer një praktikë të konsoliduar dinastike. Hyrremi u bë nënë e disa fëmijëve të tij, mbajti korrespondencë politike dhe përfitoi nga një ndikim që shkonte përtej haremit.
Marrëdhënia e tyre la pas edhe poezi e letra që tregojnë një anë më intime të sulltanit. Por pallati ishte një vend ku afeksioni, trashëgimia dhe pushteti ndërthureshin vazhdimisht. Për këtë arsye, Hyrremi u përfshi shpesh në rrëfime për intriga. Duhet dalluar ajo që dokumentohet nga akuzat e kohës dhe legjendat e mëvonshme.
Tragjedia e princit Mustafa dhe lufta për trashëgiminë
Një nga episodet më të errëta të mbretërimit ndodhi në vitin 1553. Sulejmani urdhëroi ekzekutimin e djalit të tij, princit Mustafa, i cili kishte mbështetje të konsiderueshme mes ushtarëve dhe shihej si kandidat i fortë për fronin.
Akuzat për kërcënim ndaj pushtetit të sulltanit dhe rivaliteti për trashëgiminë e bënë situatën shpërthyese. Përfshirja e Hyrremit në ngjarje është debatuar gjatë, por nuk mund të paraqitet me siguri si shkaku i vetëm i vdekjes së Mustafait.
Pas vdekjes së Hyrremit në 1558, rivaliteti mes djemve të saj, Selimit dhe Bajazitit, u përshkallëzua. Sulejmani mbështeti Selimin. Bajaziti u ekzekutua në vitin 1561, së bashku me bijtë e tij. Ai që kishte sunduar në një perandori të madhe nuk kishte mundur të shmangte luftën brenda familjes.
Mesdheu osman: Barbarosa dhe beteja për kontrollin e detit
Sukseset e Sulejmanit nuk kufizoheshin në tokë. Nën komandën e admiralit Hajredin Barbarosa, flota osmane u kthye në një forcë vendimtare të Mesdheut.
Në betejën e Prevezës, më 1538, flota osmane fitoi ndaj një koalicioni të krishterë. Kjo forcoi pozicionin e osmanëve në Mesdheun Lindor dhe shtoi peshën e tyre në tregti e diplomaci. Madje aleancat nuk ndiqnin gjithnjë kufijtë fetarë: Franca e Françeskut I bashkëpunoi me osmanët kundër rivalëve Habsburgë.
Epoka e Sulejmanit ishte njëkohësisht kohë përplasjesh ushtarake dhe marrëveshjesh pragmatike. Europa dhe bota osmane jo vetëm luftonin, por edhe tregtonin, negocionin dhe ndikonin te njëra-tjetra.
Fundi i sulltanit: një vdekje në fushatë dhe një trashëgimi e ndërlikuar
Në vitin 1566, i moshuar dhe i rënduar nga sëmundjet, Sulejmani u nis sërish në fushatë. Ai vdiq në shtator, gjatë rrethimit të fortesës së Szigetvárit, në territorin e Hungarisë së sotme. Lajmi i vdekjes u mbajt përkohësisht i fshehtë për të ruajtur rendin në ushtri dhe kalimin e pushtetit.
Në fron erdhi Selimi II. Sulejmani u varros në Stamboll, pranë kompleksit të xhamisë që mban emrin e tij, ku ndodhet edhe mauzoleu i Hyrremit.
Çfarë la pas? Një perandori të zgjeruar, institucione më të konsoliduara dhe një trashëgimi kulturore që vazhdon të shihet edhe sot. Por la gjithashtu kujtimin e fushatave të përgjakshme, intrigave të oborrit dhe tragjedive të familjes sunduese.
Ndoshta këtu qëndron paradoksi i tij më i madh: Sulejmani mundi të ushtronte pushtet mbi territore të pafundme, por nuk arriti të siguronte paqe mes njerëzve më të afërt. Prandaj historia e tij mbetet më shumë se biografia e një pushtuesi. Është rrëfimi i çmimit njerëzor të madhështisë.