Përpjekja për vrasjen e Papa Gjon Palit II në vitin 1981, në zemër të Vatikanit, rikthehet në vëmendje përmes një libri të ri që heton një nga misteret më të mëdha të Luftës së Ftohtë: nëse pas atentatit ndaj kreut të Kishës Katolike qëndronin shërbimet sekrete sovjetike apo nëse autori veproi i vetëm.
Në librin “Killing the Pope: John Paul II and the Last Battle of the Cold War”, historiani Serhii Plokhy rishqyrton pretendimet për një komplot ndërkombëtar, duke analizuar lidhjet e mundshme mes atentatorit turk Mehmet Ali Ağca, shërbimeve sekrete bullgare, KGB-së dhe qarqeve nacionaliste në Turqi.
Ngjarja ndodhi më 13 maj 1981, në sheshin e Shën Pjetrit në Romë, ku mijëra besimtarë ishin mbledhur për të parë Papën. Rreth orës 17:17, Ağca nxori një pistoletë dhe qëlloi disa herë drejt Gjon Palit II, duke e plagosur në krah dhe në bark. Papa u dërgua me urgjencë në spital, ku iu nënshtrua një ndërhyrjeje kirurgjikale.
Atentatori u identifikua si Mehmet Ali Ağca, pjesëtar i grupit paramilitar turk të ekstremit të djathtë, “Ujqërit Gri”. Që në momentet e para pas sulmit, u ngritën dyshime se ai mund të mos kishte vepruar i vetëm.
Teoria që mori më shumë vëmendje ishte ajo e njohur si “lidhja bullgare”, sipas së cilës Ağca ishte përdorur nga shërbimet sekrete të Bullgarisë, me urdhër të Bashkimit Sovjetik. CIA, e cila fillimisht kishte qenë skeptike, më vonë e mori në konsideratë këtë mundësi.
Dyshimet lidheshin edhe me rolin politik që kishte marrë Papa Gjon Pali II në Poloni. I lindur në këtë vend, ai ishte kthyer në një figurë të rëndësishme të rezistencës kundër komunizmit. Në vitin 1979, gjatë vizitës së tij në atdhe, rreth 300 mijë persona morën pjesë në meshën që ai mbajti në Varshavë.
Kisha Katolike në Poloni u bë një mbështetëse e rëndësishme morale dhe financiare e lëvizjes sindikaliste “Solidariteti”, e cila po sfidonte regjimin komunist. Në janar 1981, udhëheqësi i saj, Lech Wałęsa, vizitoi Romën dhe zhvilloi një takim privat me Papën. Kjo lëvizje kishte shqetësuar Moskën, e cila kishte paralajmëruar mundësinë e një ndërhyrjeje ushtarake në Poloni nëse autoritetet vendase nuk arrinin të shtypnin kundërshtimin.
Megjithatë, Plokhy vë në dukje se ekzistonte edhe një interpretim tjetër: udhëheqja sovjetike mund të kishte pasur interes që Papa të mbetej gjallë, pasi mund të luante rolin e një figure moderuese për lëvizjen kundër regjimit polak.
Sipas përfundimeve të historianit, nuk është gjetur asnjë provë bindëse që të vërtetojë ekzistencën e një komploti ndërkombëtar për vrasjen e Papës. Plokhy pranon se në fillim të kërkimit ishte më i prirur të besonte teorinë e përfshirjes bullgare, por analiza e dokumenteve dhe dëshmive e bëri të ndryshonte qëndrim.
Një nga problemet kryesore mbetet besueshmëria e dëshmive të vetë Ağca-s, i cili gjatë marrjes në pyetje dhe gjyqit dha versione kontradiktore. Disa prej deklaratave të tij ishin aq të pabesueshme, saqë gjykatësit italianë vunë në dyshim edhe gjendjen e tij mendore. Personat bullgarë të akuzuar për bashkëpunim me të u shpallën të pafajshëm.
Vetë Papa Gjon Pali II besonte se pas atentatit qëndronte KGB-ja. Megjithatë, ai bëri një gjest të jashtëzakonshëm faljeje: në vitin 1983 shkoi në burgun ku mbahej Ağca dhe zhvilloi me të një bisedë private prej rreth 20 minutash.
Gjon Pali II ndërroi jetë në vitin 2005. Ağca u lirua nga burgu në vitin 2010, ndërsa në dhjetor 2014, saktësisht 31 vjet pas vizitës së Papës në qelinë e tij, vendosi trëndafila të bardhë pranë varrit të tij në Vatikan.
Libri i Serhii Plokhy, autor i veprës së vlerësuar “Chernobyl: History of a Tragedy”, pritet të botohet më 19 nëntor 2026. Përmes kërkimeve arkivore, ai rikthen një ngjarje që tronditi botën dhe që për dekada ushqeu dyshimet për përplasjen mes Vatikanit, Moskës dhe shërbimeve sekrete gjatë Luftës së Ftohtë.
