
Nga babilonasit deri te Hëna, shkenca e parashikimit të motit ka një histori të gjatë dhe të larmishme. Një kolazh me simbolet e ndryshme të motit që përdoren në aplikacionet e parashikimit të motit.
Kemi bërë një rrugë të gjatë në drejtim të parashikimit të motit, ndërsa teknologjitë e reja vazhdojnë ta përsosin këtë shkencë.
Sot, në Londrën ku shiu është thuajse i përhershëm, qyteti u zgjua nën një qiell të bukur blu dhe me një fllad të freskët. Brenda pak orësh, kryeqyteti iu rikthye imazhit të tij stereotipik dhe u zhyt në një mot të zymtë, me shi dhe qiell të mbuluar. Por, nga fundi i pasdites, Dielli po shkëlqente sërish, duke e kthyer shiun e mëparshëm të ditës në një atmosferë të nxehtë dhe të lagësht.
Në njëfarë mënyre, kjo seri ngjarjesh të paparashikueshme ishte parashikuar nga shumica e meteorologëve disa ditë më parë, pothuajse me një saktësi të përkryer në kohë.
“Shumë njerëz e konsiderojnë shpikjen e telegrafit si një moment të rëndësishëm, sepse ai mundësoi komunikimin shumë të shpejtë të asaj që po ndodhte në një vend dhe të asaj që po ndodhte në një vend tjetër.”
Sigurisht, parashikuesit e motit mund të gabojnë – mjafton të pyesni Michael Fish. Meteorologu i njohur i BBC-së tha në mënyrë të famshme, më 15 tetor 1987: “Një grua telefonoi BBC-në dhe tha se kishte dëgjuar që po afrohej një uragan. Epo, nëse po na ndiqni, mos u shqetësoni, nuk ka asnjë uragan!”
Disa orë më vonë, Stuhia e Madhe e vitit 1987 goditi Mbretërinë e Bashkuar, duke shkaktuar vdekjen e 22 personave dhe dëme me vlerë mbi 1 miliard paund (1.3 miliardë dollarë).
Megjithatë, përtej rasteve të rralla si ky, aftësia e shërbimeve meteorologjike për të parë të ardhmen, të paktën në aspektin meteorologjik, duhet pranuar si diçka jashtëzakonisht mbresëlënëse. Atëherë, si ia dalin ta bëjnë këtë?
Nga komunikimi me perënditë te teknologjia thuajse hyjnore
Nevoja për të kuptuar motin është shumë e lashtë. Qytetërimet e lashta kërkonin udhëzime duke vështruar qiellin, duke vëzhguar me kujdes shenjat astronomike dhe meteorologjike, me shpresën për të parashikuar nëse e ardhmja do të sillte stuhi apo thatësira.
Rëndësia ishte e madhe: kuptimi i motit mund të përcaktonte momentin e duhur për të mbjellë të korrat, për të kryer rituale, për të nisur udhëtime apo për të zhvilluar luftëra.
Pllakat me shkrim kuneiform nga Mesopotamia e lashtë tregojnë se si babilonasit e lidhnin ngushtë hyjnoren me jetën e përditshme në parashikimet e tyre të motit. Ata përdornin vëzhgimet dhe rrëfimet për perënditë për të nxjerrë përfundime se çfarë mund të sillte moti në ditët në vijim.
Një instrument astronomik i kohës së Galileos, që paraqet një glob të rrethuar nga tela bronzi që shkëlqejnë.
Parashikimet e hershme të motit mbështeteshin në instrumente astronomike, të cilat përdoreshin për të parashikuar lëvizjen e planetëve.
Se sa të sakta ishin këto parashikime të hershme, këtë mund ta marrë me mend kushdo. Shumë prej tyre mbështeteshin te lëvizjet e planetëve dhe te forcat mbinatyrore; metoda imagjinative, ndonëse joshkencore.
Shkenca e parashikimit të motit filloi të merrte formë gjatë Rilindjes dhe Iluminizmit, një periudhë kur kurioziteti për botën natyrore po rritej me shpejtësi.
Higrometri, një instrument për matjen e lagështisë së ajrit, u përshkrua nga Nicholas Cusa në shekullin XV, ndërsa Galileo Galilei shpiku një termometër të hershëm në vitet 1590. Në vitin 1643, Evangelista Torricelli shpiku barometrin, për matjen e presionit atmosferik.
“Rreth fundit të viteve 1970, epoka e satelitëve ishte e rëndësishme, sepse më në fund arritëm t’i shihnim gjërat nga një këndvështrim krejtësisht tjetër, diçka që nuk e kishim pasur kurrë më parë.”
Por vetëm në shekullin XIX parashikimi i motit filloi t’i ngjante shkencës që njohim sot.
Dan DePodwin, Drejtori i Operacioneve të Parashikimit në AccuWeather, i tha IFLScience se parashikimet moderne të motit u bënë të mundura falë një sërë zhvillimesh teknologjike gjatë 200 viteve të fundit, shumë prej të cilave fillimisht nuk kishin aspak lidhje me motin.
“Shumë njerëz e konsiderojnë shpikjen e telegrafit si një moment të rëndësishëm, sepse ai mundësoi komunikimin shumë të shpejtë të asaj që po ndodhte në një vend dhe të asaj që po ndodhte në një vend tjetër”, shpjegoi DePodwin.
“Pëllumbat postarë dhe posta nuk ishin shumë të dobishëm për komunikimin e këtij informacioni. Transmetimi i informacionit në kohë reale ose pothuajse në kohë reale ishte vërtet thelbësor.”
Të pajisur me komunikim më të shpejtë dhe instrumente më të mira, meteorologët e hershëm mundën më në fund të krijonin një pamje të qartë të mënyrës se si sistemet e motit lëviznin nëpër rajone të gjera. Nga fundi i viteve 1800, rrjetet e koordinuara të vëzhguesve shkëmbenin të dhëna për temperaturën, presionin atmosferik dhe erën, duke bërë që parashikimet të mos mbështeteshin më vetëm në hamendësime lokale.
“Një pjesë e madhe e shkencës atmosferike ka të bëjë në të vërtetë me dinamikën e fluideve dhe gjatë shekullit të kaluar apo më shumë është zhvilluar shumë matematikë dhe shkencë për të kuptuar se si funksionon e gjithë kjo.”
Byroja e Motit e SHBA-së, paraardhësja e drejtpërdrejtë e Shërbimit Kombëtar të Motit që ekziston sot, u krijua në vitin 1870 me detyrën e caktuar nga qeveria federale për të ofruar parashikime dhe paralajmërime meteorologjike për SHBA-në. Megjithatë, parashikimet e saj ishin “mjaft primitive”, tha DePodwin, dhe mund të parashikonin me saktësi vetëm një ose dy ditë përpara.
“Sa i përket nivelit ku ndodhemi sot, me gjithë teknologjinë që kemi në dispozicion – satelitët dhe modelet kompjuterike – do të thoja se kjo filloi të merrte hov gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe veçanërisht pas saj”, vijoi ai.
“Rreth fundit të viteve 1970, epoka e satelitëve ishte e rëndësishme, sepse më në fund arritëm t’i shihnim gjërat nga një këndvështrim krejtësisht tjetër, diçka që nuk e kishim pasur kurrë më parë. Kjo na ndihmoi të mësonim shumë për mënyrën se si funksionon atmosfera. Më pas, aftësia për t’i përdorur këto të dhëna në modelet kompjuterike na ndihmoi të kuptonim dhe të parashikonim motin. Ky proces mori hov të madh gjatë viteve 1970, 1980 dhe 1990, ndërsa në shekullin XXI është përshpejtuar edhe më shumë”, vuri në dukje DePodwin.
Një imazh satelitor bardhezi që tregon një stuhi të madhe, me re të bardha në formë spiraleje, e cila po i afrohet bregut lindor të Indisë.
Satelitët revolucionarizuan parashikimin e motit, duke u mundësuar shkencëtarëve të gjurmojnë stuhitë teksa lëvizin dhe përhapen në të gjithë botën.
Si parashikohet konkretisht moti?
Të gjitha këto teknologji – satelitët, instrumentet e sofistikuara, modelet kompjuterike dhe komunikimi i shpejtë – vazhdojnë të përbëjnë bazën e parashikimeve të motit që shihni sot në telefonat tuaj inteligjentë.
Sasi të paimagjinueshme të dhënash mblidhen tashmë nga çdo cep i globit, duke matur gjithçka, nga temperatura e ajrit dhe ajo e sipërfaqes së tokës, deri te presioni atmosferik, lagështia, shpejtësia e erës dhe rrymat oqeanike.
Lart në qiell, satelitët rrotullohen rreth planetit, duke mbledhur të dhëna dhe imazhe të stuhive që rrotullohen, si dhe duke gjurmuar ndryshimet e vogla në mbulesën e reve. Balonat meteorologjike lëshohen gjithashtu në të gjithë botën disa herë në ditë, për të kuptuar temperaturën, lagështinë dhe shpejtësinë e erës në nivele të ndryshme të atmosferës, shkruan Ifl Science.
Ndërkohë, në tokë dhe në det, mijëra stacione meteorologjike, bova dhe sensorë monitorojnë kushtet atmosferike në sipërfaqe. Përveç kësaj, radari përdoret për të vëzhguar reshjet, duke dërguar impulse valësh radio dhe duke “lexuar” jehonat që kthehen prej tyre.
Kjo masë informacioni transmetohet përmes rrjeteve të ndryshme dhe dërgohet në superkompjuterë gjigantë, të cilët kryejnë një numër të madh llogaritjesh, duke i shndërruar të dhënat e papërpunuara në modele që pasqyrojnë botën reale.
“Ne i marrim këto të dhëna dhe i përpunojmë përmes modeleve kompjuterike, të cilat përdorin të gjitha këto ekuacione teorike matematikore për të modeluar se si gjendja aktuale e atmosferës do të ndryshojë me kalimin e kohës, bazuar në mënyrën se si e dimë që funksionon atmosfera”, shpjegoi DePodwin.
“Një pjesë e madhe e shkencës atmosferike ka të bëjë në të vërtetë me dinamikën e fluideve dhe gjatë shekullit të kaluar apo më shumë është zhvilluar shumë matematikë dhe shkencë për të kuptuar se si funksionon e gjithë kjo. E gjithë kjo është zbërthyer në ekuacione.”
Vitet e fundit, është kthyer në një klishe të lodhshme pretendimi se inteligjenca artificiale (IA) do të revolucionarizojë industri të panumërta. Pavarësisht qëndrimit që mund të keni ndaj këtij pretendimi, është padyshim e vërtetë se kjo po ndodh në fushën e parashikimit të motit. Në fakt, shumë prej këtyre sistemeve e kanë përdorur IA-në prej vitesh.
“Më pëlqen t’u them njerëzve se AccuWeather ka përdorur inteligjencën artificiale shumë përpara se ajo të bëhej një term i përhapur”, i tha DePodwin IFLScience.
Një bojë e gjelbër që pluskon në oqean.
Një rrjet i gjerë global stacionesh meteorologjike dhe bovash siguron të dhënat bazë të nevojshme për të bërë parashikime.
Aftësia më e madhe e IA-së është përpunimi i sasive jashtëzakonisht të mëdha të të dhënave në një kohë shumë të shkurtër dhe identifikimi i saktë i tendencave brenda kësaj kompleksiteti. Në parashikimin e motit, kjo do të thotë zbulimi i sinjaleve delikate – ndoshta një ndryshim i pazakontë në presionin atmosferik, temperaturë ose erë – të cilat mund të përputhen me një model të parashikueshëm të motit.
Duke mësuar nga të dhënat historike të disa dekadave dhe duke u përditësuar vazhdimisht me vëzhgime të reja, IA mund të përmirësojë parashikimet, të evidentojë rreziqet dhe madje të zbulojë lidhje që mund t’u shpëtojnë meteorologëve njerëzorë ose modeleve tradicionale.
“Për mua, një nga ndryshimet më të mëdha të parashikimeve të motit përmes IA-së është se ato mund të përpunohen brenda pak minutash, në vend që të kërkojnë orë të tëra apo edhe një orë. Të dhënat merren shumë më shpejt, gjë që është vërtet interesante. Sa i përket saktësisë, do të thoja se është çuditërisht e lartë, duke pasur parasysh sa e re është kjo teknologji”, shtoi ai.
IA nuk do ta zëvendësojë faktorin njerëzor
Megjithatë, IA nuk do t’i largojë meteorologët njerëzorë nga puna së shpejti. DePodwin theksoi se një nga aspektet më pak të vlerësuara të parashikimit të motit është komunikimi.
Parashikimet për publikun nuk mund të jenë thjesht shifra dhe grafikë të pakuptueshëm; ato duhet të shndërrohen në mesazhe të qarta, tërheqëse dhe të përgjegjshme. Kur afrohen kushte të rrezikshme atmosferike, këto mesazhe duhet të gjejnë ekuilibrin e duhur mes urgjencës dhe kontekstit, në mënyrë që njerëzit të mund të marrin vendime të mençura.
Tre persona të ulur përpara një grupi ekranesh që shfaqin modele të ndryshme të motit.
Një nga aspektet më të rëndësishme të parashikimit të motit është komunikimi, diçka që vetëm njerëzit mund ta bëjnë në mënyrë efektive.
Përveç shpërndarjes së lajmeve meteorologjike për publikun e gjerë, shërbime si AccuWeather ofrojnë gjithashtu informacione të përshtatura për bizneset dhe kompanitë private, ku udhëzimet e tyre mund të ndikojnë në vendime të rëndësishme, që përcaktojnë edhe fatin e njerëzve.
Nuancat sociale nuk janë aktualisht pika e fortë e IA-së dhe as nuk përcillen me shumë efektivitet përmes një ekrani të ftohtë kompjuteri. Prandaj, duket se ekspertët njerëzorë do të vazhdojnë të jenë të domosdoshëm, të paktën për momentin.
“Klientët tanë më të mëdhenj duan të komunikojnë me një meteorolog, me një njeri. Ata nuk duan të komunikojnë me një inteligjencë artificiale. Mendoj se kjo do të jetë një sfidë e vështirë për t’u kapërcyer nga IA-ja”, tha DePodwin.
“Ne punojmë me njerëz që marrin vendime nëse duhet të ndalojnë trenat, të strehojnë punonjësit e tyre për t’i mbrojtur nga një tornado apo të ndërmarrin çfarëdo mase tjetër që mund të jetë e nevojshme. Të flasësh me një person ose të dish se paralajmërimi po të vjen nga një njeri është një pjesë e rëndësishme e këtij zinxhiri komunikimi. Se si do të përfshihet IA-ja në të gjitha këto në të ardhmen, nuk e kam ende të qartë.”